Chẩn đoán hình ảnh võng mạc nội khoa: Các cạm bẫy và dấu ấn OCT/OCTA

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Euretina Educational Webinar (2026) về chủ đề chẩn đoán hình ảnh võng mạc nội khoa đã cung cấp cái nhìn tổng quan về các cạm bẫy trong diễn giải OCT và OCTA, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp dữ liệu hình ảnh đa phương thức trong thực hành lâm sàng. Các chuyên gia đã thảo luận về việc nhận diện các dấu ấn hình ảnh (imaging biomarkers) để tối ưu hóa chẩn đoán và tiên lượng điều trị cho bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) và phù hoàng điểm do đái tháo đường (DME).

Cạm bẫy trong diễn giải OCT ở bệnh nhân AMD

Trong bệnh lý AMD, việc nhận diện sai các tổn thương có thể dẫn đến can thiệp không cần thiết. Một tổn thương quan trọng là "plateau" - giai đoạn cuối của bong biểu mô sắc tố (PED) dạng juenoid ở bệnh nhân teo địa lý (geographic atrophy). Tổn thương này có đặc điểm tăng phản xạ (hyperreflective) trong khoang dưới võng mạc, dễ bị nhầm lẫn với dịch dưới võng mạc (subretinal fluid), dẫn đến chỉ định tiêm nội nhãn không cần thiết. Ngoài ra, các cấu trúc như ống võng mạc tự thân (outer retinal tubulation) - một cơ chế sống sót của tế bào thụ cảm ánh sáng khi biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) bị mất - cũng cần được nhận diện chính xác. Dấu hiệu "onion sign" (dấu hiệu củ hành) tương ứng với sự lắng đọng tinh thể cholesterol trong khoang dưới RPE, thường xuất hiện sau điều trị ở bệnh nhân AMD tân mạch, cần được phân biệt với các tổn thương hoạt động khác.

Dấu ấn OCT trong phù hoàng điểm đái tháo đường (DME)

DME có tính không đồng nhất cao tại thời điểm chẩn đoán. Các dấu ấn OCT như các đốm tăng phản xạ (hyperreflective dots) - có thể là xuất tiết cứng, vi bào thần kinh đệm hoặc tế bào viêm - cần được phân loại dựa trên kích thước và đặc điểm phản xạ. Các đốm nhỏ (<50 micron) thường đáp ứng tốt với điều trị kháng VEGF, trong khi các tổn thương lớn hơn có thể là xuất tiết cứng và đáp ứng điều trị còn gây tranh cãi. Một dấu ấn mới là DRILL (disorganization of retinal inner layers - sự mất cấu trúc các lớp võng mạc trong), đặc trưng bởi sự mất phân lớp võng mạc trong, thường liên quan đến thiếu máu võng mạc và tiên lượng thị lực kém. Mặc dù BCVA và CST vẫn là tiêu chuẩn vàng, việc tích hợp các dấu ấn OCT này có thể giúp phân nhóm bệnh nhân và tối ưu hóa thiết kế thử nghiệm lâm sàng.

Ứng dụng OCTA và hình ảnh trường rộng

OCTA (Optical Coherence Tomography Angiography) cung cấp thông tin về dòng chảy mạch máu nhưng đòi hỏi kỹ năng diễn giải để tránh nhầm lẫn với các tạo ảnh (artifacts). Các loại tạo ảnh phổ biến bao gồm tạo ảnh bóng (projection artifacts), tạo ảnh che khuất (masking) và tạo ảnh do chuyển động. Việc kiểm tra đồng thời ảnh OCT cấu trúc (B-scan) và ảnh OCTA là bắt buộc để xác định liệu tổn thương có dòng chảy thực sự hay không. Hình ảnh trường rộng (widefield OCTA) đã mở rộng khả năng quan sát, giúp phát hiện tân mạch, vi phình mạch và IRMA (intraretinal microvascular abnormalities) ở ngoại vi, từ đó giảm đáng kể nhu cầu chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography) trong một số trường hợp.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Prevalence of basillary layer detachment7%
Tỷ lệ thoái hóa hoàng điểm do poppers maculopathy tự hồi phục50%
Giảm nhu cầu chụp mạch huỳnh quang nhờ widefield OCTA50%
Kích thước vi lỗ hoàng điểm (micro hole)80 micron
Bình luận: Thông tin theo Euretina Educational Webinar, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng OCT/OCTA không nên được sử dụng độc lập mà phải đặt trong bối cảnh lâm sàng (tiền sử, khám đáy mắt, hình ảnh đa phương thức). Một hạn chế lớn hiện nay là thiếu sự chuẩn hóa trong định nghĩa các dấu ấn hình ảnh (như hyperreflective dots hay DRILL), dẫn đến sự không nhất quán trong các nghiên cứu. Việc sử dụng AI trong tương lai có thể giúp tự động hóa việc phân loại và định lượng các dấu ấn này.
  • Luôn kiểm tra ảnh OCT cấu trúc (B-scan) khi đọc ảnh OCTA để loại trừ tạo ảnh (artifacts).
  • Không vội vàng chỉ định tiêm nội nhãn khi thấy tổn thương tăng phản xạ dưới võng mạc; hãy phân biệt giữa dịch thực sự và các lắng đọng (như plateau hoặc lipid).
  • Khi gặp bệnh nhân teo võng mạc, hãy kiểm tra kỹ vùng ngoài hoàng điểm để tìm các dấu hiệu gợi ý bệnh lý di truyền thay vì chỉ chẩn đoán AMD.
  • Luôn quan sát đĩa thị và các vùng võng mạc ngoại vi khi bệnh nhân có thị lực giảm không giải thích được bằng tổn thương hoàng điểm đơn thuần.
  • Cân nhắc sử dụng hình ảnh trường rộng để giảm thiểu nhu cầu chụp mạch huỳnh quang xâm lấn.

Tài liệu tham khảo:

Euretina, 2026, Euretina Educational Webinar: Mastering Medical Retina Imaging (6 August 26), EURETINA Channel, Video ID: 7YZx3OoTqGw.

Xem thêm