giải phẫu nhãn khoa qua các câu hỏi lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Buổi hội thảo trực tuyến iFocus Online số 590 (2026) đã tổ chức một phiên đố vui về giải phẫu nhãn khoa (ophthalmic anatomy) với sự tham gia của các bác sĩ nội trú và chuyên gia. Phiên thảo luận tập trung vào các cấu trúc giải phẫu quan trọng, các thuật ngữ y khoa có nguồn gốc lịch sử và các mối liên hệ lâm sàng thực tế trong nhãn khoa.

Hệ thống dẫn lưu lệ và các cấu trúc giải phẫu

Các cấu trúc trong hệ thống dẫn lưu lệ được đặt tên theo các nhà giải phẫu học lịch sử. Van Rosenmuller nằm tại vị trí nối giữa tiểu quản chung (common canaliculus) và túi lệ. Van Kraus nằm tại vị trí nối giữa túi lệ và ống lệ mũi (nasolacrimal duct). Van Telfair được xác định nằm ở vị trí trung tâm trong ống lệ mũi, trong khi van Hasner nằm ở đầu dưới của ống lệ mũi. Việc hiểu rõ các vị trí này giúp ích trong việc chẩn đoán và can thiệp các bệnh lý tắc nghẽn đường lệ.

Thuật ngữ nhãn khoa và nguồn gốc lịch sử

Nhiều thuật ngữ nhãn khoa hiện đại có nguồn gốc từ các ngôn ngữ cổ. Thuật ngữ hippus (sự dao động nhịp nhàng không tự chủ của đồng tử) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ hippos (nghĩa là con ngựa). Thuật ngữ pannus có nguồn gốc từ tiếng Latinh nghĩa là "mảnh vải". Pinguecula bắt nguồn từ tiếng Latinh pingues (nghĩa là mỡ). Pterygium bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp nghĩa là "cánh". Cấu trúc conjunctival fornix (cùng đồ kết mạc) bắt nguồn từ cụm từ tiếng Pháp cul-de-sac, nghĩa là "đáy túi" hoặc không gian cụt.

Các cấu trúc giải phẫu mang tên nhà khoa học

Sir William Bowman là một bác sĩ phẫu thuật người Anh nổi tiếng với các cấu trúc mang tên ông như màng Bowman (Bowman's membrane) trong mắt, bao Bowman (Bowman's capsule) trong thận và tuyến Bowman trong niêm mạc khứu giác. Johann Gottfried Zinn được biết đến với các cấu trúc như dây chằng Zinn (zonules of Zinn), vòng Zinn (annules of Zinn) và vòng động mạch Zinn-Haller. Hoa Zinnia cũng được đặt tên theo nhà giải phẫu học này.

Giải phẫu võng mạc và cơ nhãn cầu

Tế bào Müller đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cấu trúc võng mạc, tương tác với các neuron và mạch máu. Trong các bệnh lý như bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) hoặc bệnh võng mạc tăng sinh (PVR), tế bào Müller trải qua quá trình tăng sinh thần kinh đệm (reactive gliosis). Màng ngăn trong (internal limiting membrane - ILM) được hình thành từ các chân tế bào Müller, có độ cứng cao và đóng góp khoảng 50% độ cứng của võng mạc. Về cơ nhãn cầu, có ba loại cơ Müller: cơ tarsal trên, các sợi cơ vòng của cơ thể mi và cơ ổ mắt (orbitalis muscle) - một cấu trúc vestigial (di tích) ở người.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số lượng cơ Müller3 cơ
Độ cứng ILM so với lớp tế bào1000 lần mạnh hơn
Tỷ lệ đóng góp độ cứng võng mạc của ILMtối thiểu 50%
Tỷ lệ nhận diện đúng van lệtài liệu không nêu
Tỷ lệ nhận diện đúng thuật ngữ hippus55%
Bình luận: Các thông tin giải phẫu được trình bày trong buổi hội thảo là kiến thức kinh điển. Cần lưu ý rằng các thuật ngữ như "cơ Müller" trong nhãn khoa có thể gây nhầm lẫn nếu không phân biệt rõ giữa cơ tarsal trên và cơ thể mi. Thông tin theo [iFocus Online, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
  • Ghi nhớ các vị trí giải phẫu của van lệ để hỗ trợ kỹ thuật thông lệ đạo.
  • Hiểu rõ vai trò của tế bào Müller trong bệnh lý võng mạc để giải thích cơ chế hình thành màng trước võng mạc.
  • Sử dụng các mốc giải phẫu như cơ trực để xác định các cấu trúc liên quan trong phẫu thuật.
  • Nhận diện dấu hiệu T-sign trên siêu âm B-scan trong chẩn đoán viêm củng mạc sau (posterior scleritis), nhưng cần kết hợp với độ dày củng mạc (>2mm) để tăng độ nhạy.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Parthopratim Dutta Majumder, 2026, EXCITING OPHTHALMIC ANATOMY QUIZ, iFocus Online, Video ID: D1tXcSRVCko.

Xem thêm