Trong bài giảng lâm sàng LT Viêm mũi xoang CK1 K26 (2022), TS.BS. Trần Thu Hằng đã hệ thống toàn bộ kiến thức chuyên sâu về giải phẫu, cơ chế bệnh sinh, chẩn đoán và nguyên tắc điều trị viêm mũi xoang cấp và mạn tính cho các bác sĩ sau đại học.
Giải phẫu và sinh lý ứng dụng hệ thống mũi xoang
Hệ thống mũi xoang được chia thành hai nhóm chính dựa trên đường dẫn lưu sinh lý. Nhóm xoang trước bao gồm xoang hàm, xoang trán và xoang sàng trước, tất cả đều dẫn lưu đổ ra khe giữa. Nhóm xoang sau bao gồm xoang sàng sau (dẫn lưu ra khe trên) và xoang bướm (dẫn lưu ra ngách bướm sàng). Vách ngăn mũi được cấu tạo bởi 3 phần xương (mảnh đứng xương sàng ở phía sau trên, xương lá mía ở phía sau dưới, mào xương khẩu cái/hàm trên) và phần sụn tứ giác ở phía trước. Sự bất toàn trong quá trình phát triển cấu trúc xương - sụn có thể gây dị hình vách ngăn như gai, mào vách ngăn.
Về sinh lý, niêm mạc mũi xoang là niêm mạc hô hấp với biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển và các tế bào tiết nhầy. Hệ thống sự vận chuyển nhầy - lông chuyển (mucociliary clearance) liên tục cuốn đẩy chất nhầy, bụi bẩn, vi khuẩn và vi-rút từ trong lòng xoang đi qua các lỗ thông tự nhiên ra hốc mũi, rồi di chuyển về phía cửa mũi sau xuống họng để nuốt xuống dạ dày, tuyệt đối không chảy ra cửa mũi trước ở trạng thái sinh lý bình thường. Niêm mạc khứu giác nằm ở trần hốc mũi (mặt trong cuốn mũi trên và phần vách ngăn đối diện) chứa các tế bào thần kinh khứu giác có màu vàng nhạt, thực hiện chức năng tiếp nhận mùi.
Cơ chế bệnh sinh của viêm mũi xoang
Tiến trình bệnh sinh viêm mũi xoang khởi phát từ sự cản trở thông khí và dẫn lưu tại lỗ thông xoang tự nhiên. Khi niêm mạc bị phù nề do nhiễm trùng vi-rút, dị ứng, thời tiết lạnh hoặc chất kích thích, lỗ thông xoang bị bít tắc. Sự bít tắc này làm biến đổi không khí trong lòng xoang (thay đổi nồng độ Oxy, Nitơ, Carbonic), dẫn đến hình thành áp lực âm bên trong xoang. Áp lực âm làm tê liệt hoạt động của lớp lông chuyển, trệ họng dịch tiết và tạo môi trường yếm khí lý tưởng cho vi khuẩn phát triển, khởi động chuỗi phản ứng viêm tiến triển từ cấp tính sang mạn tính.
Triệu chứng lâm sàng và phân loại viêm mũi xoang
Lâm sàng viêm mũi xoang dựa trên 4 triệu chứng chính: ngạt mũi, chảy mũi (dịch trong, nhầy hoặc mủ), đau nhức mặt/đầu (tương ứng vùng chiếu của xoang bị tổn thương) và rối loạn khứu giác (giảm hoặc mất mùi). Các triệu chứng phụ có thể kèm theo gồm ho, sốt, đau họng, đau tai. Bắt buộc phải có triệu chứng ngạt mũi hoặc chảy mũi để xác lập chẩn đoán lâm sàng. Phân loại theo thời gian quy định: viêm mũi xoang cấp tính khi các triệu chứng kéo dài dưới 12 tuần và hồi phục hoàn toàn; viêm mũi xoang mạn tính khi các triệu chứng kéo dài trên 12 tuần (> 12 tuần).
Nguyên nhân gây viêm mũi xoang cấp chiếm tới 70% - 80% là do vi-rút (cảm cúm, vi-rút hô hấp), sau đó mới bội nhiễm các vi khuẩn đường hô hấp như Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Moraxella catarrhalis. Dị vật hốc mũi ở trẻ em (hạt cây, đồ chơi, giấy) thường gây bệnh cảnh viêm mũi xoang một bên kéo dài kèm chảy mủ hôi. Trào ngược dạ dày thực quản và trào ngược họng - thanh quản (laryngopharyngeal reflux - LPR) cũng là yếu tố căn nguyên không nhiễm trùng ngày càng phổ biến.
Thực thể đặc biệt: Viêm xoang hàm do răng
Viêm xoang hàm do răng là bệnh cảnh lâm sàng quan trọng đòi hỏi sự phối hợp liên chuyên khoa Tai Mũi Họng và Răng Hàm Mặt. Về mặt giải phẫu, chân các răng hàm trên số 4, 5, 6 (đặc biệt là răng số 5 và số 6) liên quan giải phẫu trực tiếp với phần đáy xoang hàm. Khi có tổn thương tủy, áp xe quanh chân răng hoặc sâu răng, vi khuẩn yếm khí từ cuống răng xâm nhập qua sàn xoang vào lòng xoang hàm. Đặc điểm lâm sàng điển hình là chảy mủ hôi thối một bên mũi, kèm đau nhức vùng má cùng bên. Phim x-quang Panorama (toàn cảnh răng) hoặc CT scan giúp phát hiện rõ hình ảnh tổn thương cuống răng và mờ xoang hàm một bên.
Chẩn đoán hình ảnh và thăm dò thực thể
Khám nội soi mũi xoang được coi là phương pháp thăm dò thực thể trực tiếp bắt buộc. Trong viêm mũi xoang cấp, nội soi ghi nhận niêm mạc sung huyết đỏ, phù nề, khe giữa hoặc khe trên có đọng dịch nhầy mủ. Trong viêm mũi xoang mạn, niêm mạc thoái hóa nhợt nhạt, phù nề dạng mọng nước, có thể xuất hiện polyp mũi xuất phát từ khe giữa chui ra cửa mũi sau. Về chẩn đoán hình ảnh kinh điển, phim Blondeau (đánh giá xoang hàm, xoang trán) và phim Hirtz (đánh giá xoang sàng, xoang bướm) giúp phát hiện hình ảnh mờ xoang hoặc mức khí - dịch. Hiện nay, chụp cắt lớp vi tính (CT scan) mũi xoang là tiêu chuẩn vàng giúp đánh giá chi tiết phức hợp lỗ ngách và mức độ lan rộng của bệnh tích trước phẫu thuật.
| Chỉ số / Tiêu chí lâm sàng | Thông số theo bài giảng |
|---|---|
| Tỷ lệ căn nguyên do vi-rút trong viêm xoang cấp | 70% - 80% trường hợp, khởi phát sau nhiễm vi-rút đường hô hấp |
| Mốc thời gian xác định viêm mũi xoang mạn tính | Triệu chứng kéo dài trên 12 tuần (> 12 tuần) |
| Các răng hàm trên liên quan xoang hàm | Răng số 4, 5, 6 hàm trên (liên quan trực tiếp đáy xoang hàm) |
| Nồng độ nước muối ưu trương rửa mũi | 2.3% (tương đương 23 g/L), dùng khi chống chỉ định co mạch |
| Liều PPI điều trị trào ngược họng - thanh quản (LPR) | Gấp đôi liều thông thường: 24 mg x 2 lần/ngày (trước ăn sáng 30 phút và trước ngủ) |
Nguyên tắc điều trị nội khoa và phẫu thuật
Mục tiêu tối thượng của điều trị viêm mũi xoang là phục hồi sự thông khí và dẫn lưu của các xoang. Điều trị nội khoa kết hợp toàn thân và tại chỗ: Kháng sinh toàn thân chỉ chỉ định khi có bằng chứng nhiễm khuẩn rõ rệt. Giảm đau, hạ sốt, kháng Histamin dùng điều trị triệu chứng. Thuốc Corticoid xịt tại chỗ là điều trị căn nguyên hàng đầu cho cả viêm xoang cấp bội nhiễm và mạn tính, thuốc tác dụng tại chỗ tốt, sinh khả dụng toàn thân cực thấp, không gây ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận. Thuốc co mạch tại chỗ (Xylometazoline/Naphazoline) giúp co hồi niêm mạc cuốn mũi cấp tốc nhưng chỉ được dùng ngắn ngày từ 3 đến 5 ngày (tối đa 7 ngày) để tránh viêm mũi do thuốc.
Kỹ thuật bơm rửa mũi xoang đóng vai trò then chốt. Cần xì/hút sạch mủ trước khi rửa mũi bằng dung dịch nước muối đẳng trương 0.9% hoặc ưu trương 2.3% (23 g/L). Nước muối ưu trương có tác dụng áp suất thẩm thấu hút nước từ tế bào niêm mạc phù nề, làm thông thoáng khe mũi ở bệnh nhân có chống chỉ định dùng thuốc co mạch. Đối với trẻ nhỏ, rửa ở tư thế nằm nghiêng đầu thấp; ở cơ sở y tế có thể đặt ống hút nhỏ vào hốc mũi kết hợp bơm tiêm nhẹ nhàng. Với điều trị phẫu thuật, hiện nay áp dụng quan điểm phẫu thuật nội soi mũi xoang chức năng (Functional Endoscopic Sinus Surgery - FESS) tối thiểu và bảo tồn: chỉ can thiệp đích mở rộng lỗ thông tự nhiên và loại bỏ tổ chức niêm mạc thoái hóa/polyp không thể phục hồi, tuyệt đối không nạo vét sạch toàn bộ niêm mạc xoang như các phương pháp mổ mở cổ điển (Caldwell-Luc).
Biến chứng nguy hiểm của viêm mũi xoang
Các biến chứng của viêm mũi xoang được phân thành 4 nhóm chính:
- Biến chứng hốc mắt: Là nhóm biến chứng hay gặp nhất do thành xương ngăn cách xoang sàng/xoang hàm với hốc mắt rất mỏng (mảnh giấy). Tiến triển từ viêm tế bào hốc mắt (orbital cellulitis), áp xe ngoài màng xương, áp xe hốc mắt đến viêm tắc tĩnh mạch xoang hang (cavernous sinus thrombosis) – một tình trạng nguy hiểm tính mạng.
- Biến chứng nội sọ: Bao gồm viêm màng não, áp xe não (thường do viêm xoang trán hoặc xoang sàng lan qua trần xoang vào thùy trán). Tuy ít gặp hơn nhờ kháng sinh hiện đại nhưng tỷ lệ tử vong cao.
- Biến chứng xương: Viêm xương hàm trên (thường gặp ở trẻ nhỏ < 5-6 tuổi do xương xốp) và viêm xương trán (tạo khối sưng lồi vùng trán - Pott's puffy tumor).
- Viêm thị thần kinh hậu nhãn cầu (retrobulbar optic neuritis): Tổn thương mờ mắt, giảm thị lực đột ngột do viêm lan từ xoang sàng sau hoặc xoang bướm (nằm sát dây thần kinh thị giác). Ngoài ra, u nhầy xoang trán (mucocele) do bít tắc kéo dài có thể làm tiêu xương, đè đẩy hốc mắt gây lồi mắt.
Bình luận: Bài giảng đã cung cấp cái nhìn toàn diện và bám sát thực hành lâm sàng cho bác sĩ chuyên khoa. Cần nhấn mạnh xu hướng phẫu thuật FESS hiện đại là bảo tồn tối đa niêm mạc sinh lý thay vì can thiệp thô bạo. Đối với trào ngược LPR gây viêm xoang, việc dùng PPI liều gấp đôi (24 mg x 2 lần/ngày) cần được cá thể hóa theo đáp ứng lâm sàng. Thông tin theo bài giảng LT Viêm mũi xoang CK1 K26, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng
- Luôn khai thác tiền sử răng hàm trên (răng số 4, 5, 6) và thăm khám khoang miệng khi tiếp nhận bệnh nhân viêm xoang hàm một bên có dịch mủ hôi.
- Không lạm dụng kháng sinh cho viêm mũi xoang cấp giai đoạn đầu khi chưa xác định rõ bội nhiễm vi khuẩn (chiếm 70-80% do vi-rút).
- Giới hạn thời gian sử dụng thuốc co mạch xịt mũi trong vòng 3-5 ngày (tối đa 7 ngày) để tránh nguy cơ viêm mũi do thuốc.
- Khuyên bệnh nhân rửa mũi đúng kỹ thuật: xì sạch dịch mủ trước khi xịt thuốc Corticoid tại chỗ để tối ưu hóa bề mặt tiếp xúc của thuốc.
- Chỉ định chụp CT scan mũi xoang và hội chẩn chuyên khoa Mắt ngay lập tức khi bệnh nhân viêm xoang có dấu hiệu sưng đau hốc mắt, song thị hoặc giảm thị lực đột ngột.
Tài liệu tham khảo:
Trần Thu Hằng, 2022, LT Viêm mũi xoang | CK1 K26, Bài giảng Lâm sàng Tai Mũi Họng, Bài giảng Video YouTube ID: 09hGJeQPXMY.