Chẩn đoán và đánh giá lâm sàng bệnh lý u nguyên bào võng mạc ở trẻ em

Bs Ngô Hữu Thế
29.10.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC 2026 của Dr. Deepsekhar Das đã tổng quan về các dấu hiệu nhận biết và quy trình đánh giá u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma), loại ác tính nội nhãn nguyên phát phổ biến nhất ở trẻ em. Mặc dù bệnh có tiên lượng tử vong cao nếu không điều trị, việc phát hiện sớm giúp đạt tỷ lệ sống sót lên đến 95%.

Dịch tễ học và thời điểm nghi ngờ

U nguyên bào võng mạc chiếm khoảng 10-15% các loại ung thư trong năm đầu đời. Đặc điểm lâm sàng về độ tuổi khởi phát rất quan trọng: thể hai mắt thường xuất hiện trước 15 tháng tuổi, trong khi thể một mắt thường xuất hiện trước 2 tuổi. Hơn 90% bệnh nhân được chẩn đoán trước 3 tuổi. Các dấu hiệu lâm sàng điển hình bao gồm đồng tử trắng (leukocoria), lác (strabismus), các triệu chứng viêm như viêm mô tế bào trước vách (preseptal cellulitis) hoặc giảm thị lực. Trong một số trường hợp nặng, bệnh nhân có thể biểu hiện nhãn cầu to (buphthalmos), viêm mô tế bào hốc mắt hoặc viêm nội nhãn.

Quy trình đánh giá lâm sàng

Khi cha mẹ phát hiện các dấu hiệu bất thường như đồng tử trắng hoặc lác, bệnh nhi cần được đưa đến bệnh viện ngay lập tức. Quy trình đánh giá bao gồm khai thác tiền sử gia đình kỹ lưỡng, vì tiền sử dương tính làm tăng đáng kể khả năng mắc bệnh. Khám dưới gây mê (examination under anesthesia) là bắt buộc để đánh giá tổn thương. Hình ảnh học đóng vai trò then chốt khi chẩn đoán lâm sàng không chắc chắn hoặc môi trường trong suốt của mắt bị ảnh hưởng bởi đục thủy tinh thể hoặc tật khúc xạ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ sống sót khi phát hiện sớm95%
Tỷ lệ tử vong nếu không điều trịgần 100%
Tỷ lệ u nguyên bào võng mạc một mắt60%
Độ tuổi trung bình khởi phát1,5 năm
Độ dày lát cắt MRI khuyến cáo2 mm
Độ nhạy siêu âm B-scan phát hiện vôi hóa95%

Chẩn đoán hình ảnh

Siêu âm B-scan thường cho thấy khối u không đều, tăng phản âm so với dịch kính, kèm theo các đốm vôi hóa đặc trưng có bóng lưng âm (acoustic shadowing), xuất hiện ở 95% trường hợp. Siêu âm sinh hiển vi (ultrasound biomicroscopy) cho phép quan sát chi tiết võng mạc ngoại vi và vùng thể mi. MRI là tiêu chuẩn vàng, sử dụng kỹ thuật xóa mỡ (fat-suppressed) và tiêm đối quang từ, với các lát cắt 2mm qua tuyến tùng và dây thần kinh thị giác để đánh giá mức độ lan rộng của bệnh.

Chẩn đoán phân biệt

Trong năm đầu đời, các chẩn đoán phân biệt chính bao gồm tồn lưu mạch máu bào thai (PHPV) chiếm 49% các trường hợp, bệnh Coats, xuất huyết dịch kính, đục thủy tinh thể bẩm sinh và bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP). Từ 2 đến 5 tuổi, cần lưu ý bệnh Coats, bệnh toxocariasis và PHPV. Bệnh Coats thường xuất hiện muộn hơn (trung bình 5 tuổi), thường là một mắt, không có khối u đặc mà biểu hiện bằng bong võng mạc và xuất tiết, khác với các "hạt" (fluffy seeds) đặc trưng của u nguyên bào võng mạc.

Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt giữa bệnh Coats và u nguyên bào võng mạc đôi khi rất thách thức ngay cả với chuyên gia ung thư nhãn khoa. Siêu âm Doppler có thể hỗ trợ xác định tình trạng mạch máu trong các trường hợp nghi ngờ PHPV.
  • Luôn kiểm tra tiền sử gia đình ở mọi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ.
  • Sử dụng siêu âm B-scan để tìm kiếm các đốm vôi hóa đặc trưng.
  • Chỉ định MRI với lát cắt mỏng 2mm để đánh giá giai đoạn bệnh.
  • Cân nhắc bệnh Coats ở trẻ lớn hơn với biểu hiện bong võng mạc không khối u.
  • Phát hiện sớm là yếu tố quyết định để đạt tỷ lệ sống sót 95%.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Deepsekhar Das, 2026, When to suspect retinoblastoma and how to evaluate it, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: z8Nq8eFDoqU.

Xem thêm