Chẩn đoán và điều trị viêm giác mạc: Tiếp cận lâm sàng và thách thức vi sinh

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Chẩn đoán lâm sàng viêm giác mạc

Viêm giác mạc là nguyên nhân phổ biến gây mù lòa có thể phòng ngừa được, với thời gian chờ đợi kết quả nuôi cấy vi sinh thường kéo dài từ 24 đến 72 giờ. Trong bối cảnh không thể trì hoãn điều trị, các dấu hiệu lâm sàng đóng vai trò then chốt để định hướng điều trị thực nghiệm (empirical treatment). Các bác sĩ cần đánh giá kỹ lưỡng vị trí ổ loét, bờ tổn thương, độ sâu, sự hiện diện của tổn thương vệ tinh (satellite lesions) và tốc độ tiến triển.

Đặc điểm của các tác nhân gây bệnh phổ biến

Viêm giác mạc do nấm (thường gặp Aspergillus và Fusarium) có biểu hiện đặc trưng là thâm nhiễm mô đệm khô, thô ráp với bờ dạng lông (feathery margins) và tổn thương vệ tinh. Tiền sử chấn thương thực vật hoặc chấn thương nông nghiệp là yếu tố gợi ý quan trọng. Acanthamoeba keratitis thường bị chẩn đoán nhầm với viêm giác mạc do virus (HSV) do sự hiện diện của các giả nhánh (pseudo dendrites) và đau vượt quá mức độ tổn thương lâm sàng. Viêm giác mạc do Pseudomonas là dạng loét tiến triển nhanh nhất, có thể gây hoại tử hóa lỏng và tan chảy mô đệm (stromal melt) chỉ trong 24 đến 48 giờ. Đối với HSV, các dấu hiệu nhận biết bao gồm loét dạng nhánh (dendritic ulcers) với các bóng tận cùng (terminal bulbs), giảm cảm giác giác mạc và tiền sử tái phát.

Thách thức trong chẩn đoán vi sinh

Tỷ lệ xác định căn nguyên nhiễm trùng hiện nay đạt khoảng 73%, với 27% trường hợp bị phân loại sai. Tỷ lệ định danh chính xác tác nhân là 65% đối với vi khuẩn khác và 48% đối với nấm. Việc chẩn đoán lâm sàng đơn thuần thường không đủ chính xác do sự chồng lấp các dấu hiệu. Các bác sĩ cần thực hiện xét nghiệm vi sinh cho mọi trường hợp loét giác mạc. Đối với các trường hợp nghi ngờ Pythium, do khó nuôi cấy (tỷ lệ âm tính >30%), cần chỉ định PCR hoặc các phương pháp chẩn đoán chuyên sâu khác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ xác định căn nguyên nhiễm trùng73%
Tỷ lệ phân loại sai27%
Tỷ lệ định danh vi khuẩn khác65%
Tỷ lệ định danh nấm48%
Tỷ lệ dương tính nuôi cấy (tài liệu không nêu quần thể cụ thể)Dưới 50%
Tỷ lệ dương tính soi tươi (smear)Gần 70%
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không dựa hoàn toàn vào chẩn đoán lâm sàng. Một điểm cần lưu ý là sự khác biệt giữa kết quả kháng sinh đồ (dựa trên nồng độ ức chế tối thiểu - MIC trong huyết thanh) và hiệu quả lâm sàng tại mắt (do nồng độ thuốc tại chỗ cao hơn nhiều). Việc áp dụng quy tắc 90/60 (90% kháng sinh kê đơn phù hợp có hiệu quả, và 60% trường hợp vi khuẩn kháng thuốc vẫn đáp ứng với kháng sinh đó) là một góc nhìn thực tế cho lâm sàng.

Viêm giác mạc sau phẫu thuật khúc xạ

Viêm giác mạc sau phẫu thuật khúc xạ (như LASIK) là một biến chứng nghiêm trọng. Cần phân biệt giữa viêm giác mạc phi nhiễm trùng (DLK - Diffuse Lamellar Keratitis) và viêm giác mạc do vi khuẩn. DLK thường xuất hiện trong vòng 1 tuần và đáp ứng tốt với steroid tại chỗ. Ngược lại, viêm giác mạc do vi khuẩn thường có thâm nhiễm khu trú, đáp ứng kém với steroid. Tỷ lệ nhiễm trùng sau phẫu thuật bề mặt là 2%, trong khi sau LASIK là 0,035%. Quản lý bao gồm tháo kính tiếp xúc băng (bandage contact lens), lấy mẫu bệnh phẩm từ vạt giác mạc và điều trị kháng sinh phổ rộng.

  • Luôn thực hiện xét nghiệm vi sinh (soi tươi, nuôi cấy) trước khi bắt đầu điều trị thực nghiệm cho mọi trường hợp loét giác mạc.
  • Không sử dụng steroid tại chỗ trong giai đoạn đầu của viêm giác mạc do HSV hoặc khi chưa loại trừ được nhiễm trùng do vi khuẩn/nấm.
  • Cần cảnh giác với các tác nhân không điển hình (nấm, Nocardia, Atypical mycobacteria) trong các trường hợp loét giác mạc không đáp ứng với điều trị kháng sinh thông thường.
  • Đối với viêm giác mạc sau phẫu thuật khúc xạ, cần có ngưỡng thấp để nâng vạt và lấy mẫu bệnh phẩm nếu nghi ngờ nhiễm trùng.
  • Giáo dục bệnh nhân về các yếu tố khởi phát (stress, chấn thương, phẫu thuật) và tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị dự phòng kháng virus trong các trường hợp tái phát.

Tài liệu tham khảo:

AIOS Editor Proceedings, 2026, AIOC2026 IC487 - The Keratitis Conundrum: diagnostic and Therapeutic Advances, YouTube, Video ID: w7See6aBO_o.

Xem thêm