Trong podcast "Let's Talk Alzheimer's" năm 2026, Dr. James Galvin đã thảo luận về sự phức tạp trong chẩn đoán và quản lý các bệnh lý sa sút trí tuệ (dementia), nhấn mạnh rằng sa sút trí tuệ là một thuật ngữ bao hàm (umbrella term) cho sự suy giảm chức năng nhận thức ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày, với hơn 150 nguyên nhân khác nhau. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất, trong khi sa sút trí tuệ thể Lewy (Lewy body dementia) chiếm khoảng 10% các trường hợp, thường biểu hiện qua sự kết hợp của các triệu chứng vận động kiểu Parkinson, ảo giác thị giác, biến động về sự tỉnh táo và rối loạn hành vi giấc ngủ REM (REM sleep behavior disorder).
Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán
Sa sút trí tuệ thể Lewy được phân loại thành hai nhóm chính: sa sút trí tuệ do bệnh Parkinson (Parkinson's disease dementia) và sa sút trí tuệ có thể Lewy (dementia with Lewy bodies). Điểm chung bệnh học là sự tích tụ protein alpha-synuclein trong tế bào não. Chẩn đoán sa sút trí tuệ thể Lewy đòi hỏi sự hiện diện của suy giảm nhận thức kèm theo ít nhất hai trong bốn đặc điểm cốt lõi: hội chứng Parkinson, ảo giác, biến động nhận thức và rối loạn hành vi giấc ngủ REM. Các dấu hiệu này có thể xuất hiện ở bất kỳ thứ tự nào, gây thách thức lớn cho việc chẩn đoán sớm. Ngoài ra, các thể Lewy còn được tìm thấy ở các mô thần kinh ngoại biên như thành đại tràng, bàng quang, tim, tuyến mồ hôi và tuyến nước bọt, giải thích cho các triệu chứng ngoài thần kinh như táo bón kéo dài, rối loạn chức năng tình dục hoặc bất thường điều hòa nhiệt độ.
Sa sút trí tuệ hỗn hợp và tiến triển bệnh
Nghiên cứu cho thấy sa sút trí tuệ hỗn hợp (mixed dementia) có thể là nguyên nhân phổ biến nhất, nơi bệnh nhân có nhiều hơn một bệnh lý cùng tồn tại trong não. Khoảng 80% bệnh nhân sa sút trí tuệ thể Lewy có các thay đổi bệnh lý của Alzheimer, và khoảng 30% bệnh nhân Alzheimer có sự hiện diện của thể Lewy. Về tiên lượng, sa sút trí tuệ thể Lewy thường tiến triển nhanh hơn Alzheimer. Thời gian sống trung bình (trung vị) từ khi khởi phát triệu chứng đến cuối đời là 7-8 năm đối với sa sút trí tuệ thể Lewy, so với 8-10 năm đối với bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa các cá nhân là rất lớn, dao động từ vài tháng đến hàng chục năm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ sa sút trí tuệ thể Lewy | 10% tổng số ca |
| Tỷ lệ sa sút trí tuệ mạch máu | 10% tổng số ca |
| Tỷ lệ thoái hóa thùy trán-thái dương | 10% tổng số ca |
| Tỷ lệ bệnh nhân Lewy có thay đổi Alzheimer | 80% |
| Tỷ lệ bệnh nhân Alzheimer có thể Lewy | 30% |
| Trung vị thời gian sống (Lewy) | 7-8 năm |
| Trung vị thời gian sống (Alzheimer) | 8-10 năm |
Công nghệ chẩn đoán và điều trị
Hiện tại không có xét nghiệm máu hoặc chẩn đoán hình ảnh tiêu chuẩn nào cho sa sút trí tuệ thể Lewy. Hai phương pháp chẩn đoán sẵn có tại Hoa Kỳ bao gồm xét nghiệm seeding assay trong dịch não tủy và sinh thiết da để tìm kiếm thể Lewy trong sợi thần kinh. Cả hai đều có độ nhạy và độ đặc hiệu tốt nhưng chỉ mang tính chất định tính (có hoặc không). Về điều trị, chưa có liệu pháp nào được phê duyệt đặc hiệu cho sa sút trí tuệ thể Lewy. Các bác sĩ thường áp dụng phương pháp "mượn" thuốc từ các chuyên khoa khác: thuốc Alzheimer cho triệu chứng nhận thức, thuốc Parkinson cho triệu chứng vận động, thuốc trị chứng ngủ rũ cho rối loạn giấc ngủ và thuốc tâm thần cho ảo giác. Các thử nghiệm lâm sàng đang tập trung vào việc sử dụng kháng thể đơn dòng như Kisunla (donanemab) để loại bỏ amyloid ở bệnh nhân có cả hai bệnh lý, hoặc các thuốc ức chế enzyme như neflamapimod để bảo vệ tế bào thần kinh cholinergic.
Bình luận: Thông tin theo BrightFocus Foundation, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc cá thể hóa điều trị do bệnh nhân thể Lewy rất nhạy cảm với thuốc. Việc sử dụng các thuốc tâm thần cần thận trọng tối đa để tránh làm trầm trọng thêm các triệu chứng vận động.
- Ưu tiên các biện pháp can thiệp không dùng thuốc (distract and redirect) trước khi cân nhắc điều trị dược lý cho các hành vi kích động.
- Luôn đánh giá sự an toàn của người chăm sóc và bệnh nhân là ưu tiên hàng đầu trong quản lý các hành vi bạo lực hoặc hoang tưởng.
- Cần nhận diện sớm các triệu chứng ngoài thần kinh (táo bón, rối loạn điều hòa nhiệt) như những dấu hiệu cảnh báo tiềm ẩn của bệnh lý thể Lewy.
- Khuyến khích bệnh nhân tham gia các chương trình trị liệu bằng nghệ thuật và âm nhạc để cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm triệu chứng hành vi.
Tài liệu tham khảo:
Dr. James Galvin, 2026, Lewy Body, Alzheimer’s & Mixed Dementias Explained, BrightFocus Foundation, Video ID: JHf8oud-SMc.