Chấn thương đoạn sau nhãn cầu: Dịch tễ học, phân loại và xử trí lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
30.10.26
Last Updated

Dữ liệu từ AIOS Editor Proceedings 2026 về chấn thương đoạn sau nhãn cầu cho thấy đây là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa một mắt có thể phòng ngừa được trên toàn thế giới, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Chấn thương nhãn khoa chiếm 7% tổng số các chấn thương cơ thể và 10-15% tổng số các bệnh lý về mắt, với độ tuổi trung bình của bệnh nhân là 31 tuổi và 78,3% là nam giới.

Dịch tễ học và phân loại chấn thương

Các nguyên nhân gây chấn thương bao gồm tai nạn giao thông (11,6%), chấn thương tại nơi làm việc (20,8%), pháo hoa (1,8%) và chấn thương thể thao (6,2%). Phân loại chấn thương nhãn cầu bao gồm chấn thương kín (closed globe injury) như đụng dập (contusion), rách phiến (lamellar laceration) và chấn thương hở (open globe injury) như vỡ nhãn cầu (rupture), rách (laceration), chấn thương xuyên (penetrating), chấn thương xuyên thấu (perforating) và dị vật nội nhãn (intraocular foreign bodies - IOFB).

Biến chứng đoạn sau do chấn thương đụng dập

Chấn thương đụng dập gây ra các di chứng đoạn sau như commotio retinae, vỡ hắc mạc (choroidal rupture), viêm hắc võng mạc, chấn thương sclopetaria, lỗ hoàng điểm, bong dịch kính sau (posterior vitreous detachment - PVD), rách và bong võng mạc, bong võng mạc do chấn thương (retinal dialysis), xuất huyết dịch kính, bệnh lý thần kinh thị giác do chấn thương và bong dây thần kinh thị giác. Commotio retinae là tổn thương các lớp võng mạc do sóng xung kích truyền qua mắt từ vị trí va chạm, có thể gây ra điểm đỏ anh đào (cherry red spot) do thiếu máu cục bộ quanh hoàng điểm. Điều trị chủ yếu là tự giới hạn, có thể thử dùng steroid. Vỡ hắc mạc xảy ra khi mắt bị nén dọc trục trước sau, gây rách màng Bruch và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).

Quản lý các bệnh lý võng mạc và thần kinh thị giác

Đối với vỡ hắc mạc, không có điều trị nội khoa hay phẫu thuật đặc hiệu, bệnh nhân cần được theo dõi bằng lưới Amsler để phát hiện sớm tân mạch hắc mạc (CNV). Nếu có CNV, tiêm thuốc kháng yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (anti-VEGF) có thể được chỉ định. Chấn thương sclopetaria gây rách đồng thời võng mạc và hắc mạc do vật tốc độ cao đi qua gần nhãn cầu mà không xuyên thấu. Đối với bong võng mạc do chấn thương (RRD), phẫu thuật cấp cứu là cần thiết nếu hoàng điểm còn áp. Đối với bệnh lý thần kinh thị giác do chấn thương, phân loại dựa trên sự gián đoạn giải phẫu trực tiếp hoặc gián tiếp do lực biến dạng truyền đến đỉnh hốc mắt. Điều trị bằng steroid có thể được cân nhắc trong những ngày đầu khi đĩa thị còn hồng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ tuổi trung bình31 tuổi
Tỷ lệ nam giới78,3%
Tai nạn giao thông11,6%
Chấn thương tại nơi làm việc20,8%
Chấn thương thể thao6,2%
Pháo hoa1,8%
Tỷ lệ chấn thương mắt/tổng chấn thương7%
Tỷ lệ bệnh mắt do chấn thương10-15%
Bình luận: Thông tin theo AIOS Editor Proceedings, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân loại chính xác giữa chấn thương kín và hở để định hướng xử trí. Lưu ý rằng việc sử dụng steroid trong chấn thương thần kinh thị giác vẫn còn nhiều tranh cãi trong y văn hiện đại, cần thận trọng khi áp dụng.
  • Thực hiện kiểm tra lưới Amsler định kỳ cho bệnh nhân vỡ hắc mạc để phát hiện sớm CNV.
  • Ưu tiên phẫu thuật cấp cứu cho bong võng mạc do chấn thương khi hoàng điểm còn áp.
  • Sử dụng CT scan là công cụ ưu tiên để định vị dị vật nội nhãn.
  • Nghỉ ngơi tại giường và nâng cao đầu là bước đầu tiên trong xử trí xuất huyết dịch kính.
  • Theo dõi sát dấu hiệu bong võng mạc ở bệnh nhân có chấn thương đụng dập.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Saxena Anand, 2026, Posterior Segment Trauma, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: q9hpR-idnnY.

Xem thêm