Chiến lược dược lý trong phòng ngừa và điều trị bệnh võng mạc tăng sinh (PVR)

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Tổng quan về bệnh võng mạc tăng sinh

Bệnh võng mạc tăng sinh (Proliferative vitreoretinopathy - PVR) là biến chứng nghiêm trọng nhất và là nguyên nhân hàng đầu gây thất bại phẫu thuật trong điều trị bong võng mạc do rách (Rhegmatogenous retinal detachment - RRD), với tỷ lệ mắc khoảng 5–10% các trường hợp. Theo Giannuzzi et al. (2026), sinh lý bệnh của PVR liên quan đến phản ứng làm lành vết thương phản tác dụng, trong đó biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và tế bào thần kinh đệm trải qua quá trình chuyển dạng biểu mô - trung mô (Epithelial-to-mesenchymal transition - EMT), di cư và tăng sinh, dẫn đến hình thành các màng co kéo trong khoang dịch kính và trên bề mặt võng mạc.

Dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ

Các yếu tố nguy cơ tiền phẫu bao gồm viêm nội nhãn kéo dài, tiền sử viêm võng mạc nhiễm trùng, giảm áp lực nội nhãn, xuất huyết dịch kính, mắt không thủy tinh thể (aphakia), phẫu thuật nội nhãn trước đó, bong hắc mạc, rách võng mạc vượt quá 1 giờ đồng hồ, số lượng vết rách nhiều, bong võng mạc lan rộng và PVR độ A hoặc B theo phân loại của The Retina Society. Các yếu tố trong phẫu thuật bao gồm chảy máu dịch kính hoặc dưới võng mạc, thất bại trong việc đóng kín vết rách, bong hắc mạc trong mổ, tán sắc sắc tố khi dẫn lưu, sử dụng quá mức áp lạnh hoặc laser, và mất dịch kính khi dẫn lưu dịch dưới võng mạc. Yếu tố nguy cơ duy nhất có thể thay đổi được là hút thuốc lá.

Cơ chế bệnh sinh và sự tham gia của tế bào

Cơ chế phân tử của PVR chưa được hiểu hoàn toàn, nhưng các nghiên cứu in vitro/in vivo đã làm sáng tỏ vai trò của RPE và tế bào thần kinh đệm. Sau RRD, các tế bào này mất liên lạc với tế bào cảm thụ ánh sáng, dẫn đến quá trình khử biệt hóa và tăng sinh. Sự hình thành PVR đòi hỏi ít nhất hai yếu tố: sự hiện diện của vết rách võng mạc và sự phá vỡ hàng rào máu - võng mạc (Blood-retinal barrier - BRB). Các yếu tố tăng trưởng như PDGF (Platelet-derived growth factor) và TGF-β đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy quá trình EMT và hình thành màng co kéo.

Phân loại PVR

Ủy ban Thuật ngữ của The Retina Society đã cập nhật phân loại vào năm 1991, mô tả ba mức độ nghiêm trọng tăng dần: Độ A (đục dịch kính, đám sắc tố), Độ B (nhăn bề mặt võng mạc, cứng võng mạc, mép vết rách cuộn), và Độ C (các nếp gấp võng mạc toàn bộ chiều dày và/hoặc dải dưới võng mạc, được chia thành các loại dựa trên vị trí và mức độ co kéo).

Điều trị phẫu thuật

Phẫu thuật vẫn là tiêu chuẩn vàng để đóng vết rách và giải phóng co kéo dịch kính - võng mạc. Các kỹ thuật cắt dịch kính 20-, 23-, 25- và 27-gauge được ghi nhận là an toàn và hiệu quả. Tỷ lệ thành công về mặt giải phẫu với phẫu thuật đai củng mạc (SB) đơn thuần cho PVR nặng là 34–47%. Silicone oil (SO) và khí C3F8 cho thấy hiệu quả tương đương trong việc điều trị bong võng mạc liên quan đến PVR, với kết quả tốt hơn so với khí SF6.

Các tác nhân dược lý

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy tiềm năng của các thuốc chống viêm, chống tăng sinh và các liệu pháp sinh học. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên người thường gặp khó khăn. Methotrexate (MTX) hiện là ứng cử viên hàng đầu nhờ tác dụng đa mục tiêu (chống tăng sinh, chống viêm, chống xơ hóa). Các chiến lược khác bao gồm sử dụng 5-Fluorouracil (5-FU) kết hợp với heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH), các chất ức chế ROCK, và các polymer sinh học.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc PVR trong bong võng mạc5–10%
Tỷ lệ thành công giải phẫu SB cho PVR nặng34–47%
Liều MTX tiêm nội nhãn (cao)400 µg
Liều MTX tiêm nội nhãn (thấp)100–250 µg
Liều MTX truyền dịch phẫu thuật40–80 mg/500–1000 ml
Tỷ lệ tái phát RRD trong thử nghiệm GUARD (nhóm MTX)24%
Tỷ lệ tái phát RRD trong thử nghiệm GUARD (nhóm chứng)39%
Bình luận: Thông tin theo Giannuzzi et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bằng chứng về dược lý điều trị PVR hiện nay chủ yếu dựa trên các nghiên cứu hồi cứu hoặc thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ, ngoại trừ MTX có dữ liệu từ các thử nghiệm pha 3. Cần lưu ý rằng việc sử dụng thuốc nội nhãn ngoài chỉ định (off-label) đòi hỏi cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và nguy cơ độc tính trên giác mạc hoặc các mô nội nhãn khác.
  • Cân nhắc sử dụng MTX tiêm nội nhãn như một liệu pháp hỗ trợ cho các trường hợp bong võng mạc có nguy cơ cao phát triển PVR.
  • Theo dõi chặt chẽ độc tính trên giác mạc (như viêm giác mạc chấm) khi sử dụng MTX nội nhãn liều cao.
  • Ưu tiên phẫu thuật cắt dịch kính kết hợp với các kỹ thuật giải phóng co kéo là nền tảng, dược lý chỉ đóng vai trò hỗ trợ.
  • Cập nhật các thử nghiệm lâm sàng đang diễn ra như FIXER để có thêm bằng chứng về hiệu quả của MTX trong các trường hợp bong võng mạc nguyên phát không biến chứng.

Tài liệu tham khảo:

Federico Giannuzzi, Antonio Pio Manzo, Mattia Cusato, et al., 2026, Pharmacological strategies for the prevention and treatment of proliferative vitreoretinopathy: A comprehensive review, Survey of Ophthalmology, DOI: 10.1016/j.survophthal.2026.10.005

Xem thêm