Phẫu thuật lại lác (strabismus reoperation) luôn là một thách thức lớn đối với các bác sĩ nhãn khoa, ngay cả với những phẫu thuật viên dày dạn kinh nghiệm. Khác với phẫu thuật lần đầu, việc can thiệp trên một nhãn cầu đã từng trải qua phẫu thuật mang theo nhiều rủi ro tiềm ẩn như sẹo kết mạc, dính cơ, hoặc những thay đổi về giải phẫu học khiến việc bộc lộ cơ trở nên khó khăn. Câu hỏi đặt ra không chỉ là "làm thế nào để chỉnh lác?" mà là "tại sao lần phẫu thuật trước thất bại?" và "làm sao để tránh lặp lại sai lầm đó?". Bài viết này tổng hợp những tư duy cốt lõi từ Prof. Dr. Dalal Shawky về quy trình ra quyết định lâm sàng, giúp các bác sĩ có cái nhìn hệ thống hơn trước khi đưa bệnh nhân trở lại phòng mổ.
Bản chất của sự thất bại và tư duy giải phẫu
Bản chất của việc phẫu thuật lại lác nằm ở sự hiểu biết sâu sắc về cơ chế sinh lý bệnh của lần phẫu thuật trước. Khi một cơ vận nhãn đã được can thiệp, các mô xung quanh (bao Tenon, kết mạc) thường bị xơ hóa, tạo thành các dải dính. Điều này làm thay đổi độ đàn hồi và khả năng di động của cơ. Việc ra quyết định không chỉ dựa trên góc lác hiện tại mà phải dựa trên tiền sử phẫu thuật: loại phẫu thuật đã thực hiện, kỹ thuật khâu, và phản ứng của mô tại vị trí đó. Một phẫu thuật viên giỏi cần phải dự đoán được tình trạng mô dưới kết mạc trước khi thực hiện đường rạch, từ đó lựa chọn phương pháp tiếp cận (ví dụ: đường rạch kết mạc ở vị trí khác hoặc sử dụng kỹ thuật bóc tách tỉ mỉ) để giảm thiểu sang chấn.
Phân tích dữ liệu và chiến lược tiếp cận
Việc đánh giá bệnh nhân trước phẫu thuật lại đòi hỏi sự tỉ mỉ trong việc thu thập dữ liệu. Không chỉ dừng lại ở đo độ lác, mà cần phải đánh giá chức năng cơ vận nhãn, biên độ hợp thị và tình trạng thị giác hai mắt. Dưới đây là bảng tóm tắt các yếu tố then chốt cần cân nhắc trong quá trình ra quyết định:
| Yếu tố đánh giá | Tầm quan trọng trong phẫu thuật lại |
|---|---|
| Tiền sử phẫu thuật | Xác định vị trí cơ, mức độ xơ dính và khả năng tiếp cận. |
| Độ lác hiện tại | Quyết định liều lượng phẫu thuật dựa trên đáp ứng trước đó. |
| Chức năng cơ | Đánh giá sự yếu cơ hoặc liệt cơ do sang chấn phẫu thuật cũ. |
| Tình trạng kết mạc | Quyết định đường rạch và nguy cơ sẹo hóa sau mổ. |
Bình luận chuyên sâu về kỹ thuật
Một trong những cạm bẫy lớn nhất là sự chủ quan khi cho rằng phẫu thuật lại sẽ giống như phẫu thuật lần đầu. Prof. Dr. Dalal Shawky nhấn mạnh rằng việc đánh giá lại toàn diện là bắt buộc. Đôi khi, vấn đề không nằm ở cơ mà nằm ở sự mất cân bằng trong hệ thống thị giác hai mắt hoặc các yếu tố thần kinh nhãn khoa chưa được chẩn đoán đúng.
Phẫu thuật lại lác không phải là một cuộc đua về tốc độ, mà là một cuộc chơi về sự kiên nhẫn và chính xác. Việc bóc tách mô xơ đòi hỏi sự tinh tế để bảo tồn tối đa nguồn cung cấp máu cho cơ, tránh biến chứng thiếu máu đoạn trước.
Thông điệp mang về cho thực hành lâm sàng
- Luôn kiểm tra hồ sơ cũ: Không bao giờ phẫu thuật lại mà không nắm rõ chi tiết kỹ thuật của lần mổ trước.
- Đánh giá mô tại chỗ: Dự đoán tình trạng xơ dính để chuẩn bị các phương án dự phòng (ví dụ: sử dụng thuốc chống chuyển hóa nếu cần thiết).
- Cá thể hóa phác đồ: Không áp dụng cứng nhắc các bảng liều lượng chuẩn cho phẫu thuật lại; hãy điều chỉnh dựa trên đáp ứng của bệnh nhân.
- Tư vấn thực tế: Luôn thảo luận với bệnh nhân về kỳ vọng thực tế, vì phẫu thuật lại thường có tỷ lệ thành công thấp hơn và nguy cơ biến chứng cao hơn lần đầu.
Tài liệu tham khảo:
Prof. Dr. Dalal Shawky, 2026, Decision making in strabismus reoperation, Arab Eye Academy, Video ID: y9IVbLgqyXY.