Nghệ Thuật và Bản Lĩnh Ngoại Khoa Dịch Kính Võng Mạc: Phân Tích Các Ca Lâm Sàng Kinh Điển Từ EURETINA EuroVeRsion 2025

Bs Ngô Hữu Thế
6.10.26
Last Updated

Phẫu thuật dịch kính võng mạc luôn là một trong những phân ngành thách thức nhất của nhãn khoa, nơi ranh giới giữa thành công và thất bại đôi khi chỉ được định đoạt bằng những quyết định trong tích tắc của phẫu thuật viên. Tại Hội thảo EURETINA EuroVeRsion Case Competition 2025, các phẫu thuật viên trẻ dưới 40 tuổi từ khắp nơi trên thế giới đã trình bày những ca lâm sàng cực kỳ phức tạp, đòi hỏi không chỉ kỹ năng khéo léo mà còn cả tư duy đổi mới vượt bậc. Những ca bệnh này đại diện cho các "vùng xám" y học – nơi các phác đồ chuẩn mực (guidelines) không còn đủ để dẫn đường, buộc người thầy thuốc phải thấu hiểu sâu sắc cơ chế sinh lý bệnh và ứng dụng các nguyên lý cơ bản một cách sáng tạo.

Cơ chế bệnh sinh và nguyên lý của các kỹ thuật can thiệp tiên phong

Để hiểu tại sao các giải pháp đột phá trong hội thảo lại thành công, chúng ta cần đào sâu vào bản chất giải phẫu và sinh lý bệnh của từng thực thể lâm sàng:

1. Ghép võng mạc tự thân (Autologous Retinal Transplantation - ART) trong lỗ hoàng điểm cận thị nặng

Lỗ hoàng điểm cận thị nặng kèm bong võng mạc (MFMH-RD) là một trong những bệnh lý khó điều trị nhất. Ở mắt cận thị nặng (trục nhãn cầu thường > 30 mm), sự giãn lồi cực sau tạo ra lực co kéo tiếp tuyến và hướng tâm cực lớn lên vùng hoàng điểm. Khi bóc màng ngăn trong (ILM) thất bại, võng mạc không thể khép lại do thiếu giá đỡ sinh học. Kỹ thuật ART sử dụng một mảnh võng mạc lành ở chu biên (thường từ vùng võng mạc đã bong sẵn) để làm "nút chặn" cơ học. Về mặt sinh học, mảnh ghép này đóng vai trò như một giàn giáo (scaffold) kích thích sự di cư và tăng sinh của các tế bào thần kinh đệm (glial cells), giúp đóng kín lỗ hoàng điểm và tái lập một phần hàng rào võng mạc - hắc mạc.

2. Sử dụng màng Descemet khử tế bào (Decellularized Descemet's Membrane)

Thay vì dùng màng ối (amniotic membrane) vốn có nhược điểm là đục và dễ bị xê dịch nếu không có dầu silicone đè ép, việc sử dụng màng Descemet từ ngân hàng giác mạc mở ra một hướng đi mới. Màng Descemet có độ trong suốt tuyệt đối, không có tính dính bám một chiều như màng ối, và cực kỳ dai. Khi được đục thành các đĩa nhỏ (đường kính 2mm), nó hoạt động như một màng ngăn sinh học hoàn hảo để đóng các lỗ hoàng điểm tái phát mà không cản trở đường truyền ánh sáng sau này.

3. Cơ chế vỡ vụn của mảnh cấy Ozurdex di lệch tiền phòng

Ozurdex (dexamethasone 0.7mg) là một mảnh cấy polymer phân hủy sinh học (PLGA). Ở những mắt đã cắt dịch kính và mất hỗ trợ bao sau (như sau phẫu thuật Yamane hoặc đặt IOL tiền phòng), mảnh cấy này rất dễ di lệch ra tiền phòng qua đồng tử. Khi ở trong tiền phòng, Ozurdex tiếp xúc trực tiếp với tế bào nội mô giác mạc, gây phù giác mạc nhiễm độc nặng. Bản chất của PLGA là ngậm nước và rã dần theo thời gian. Do đó, khi phẫu thuật viên cố gắng dùng panh (forceps) kẹp trực tiếp, mảnh cấy sẽ vỡ vụn như "phấn ướt", giải phóng ồ ạt corticoid và gây tổn thương cơ học nghiêm trọng hơn cho nội mô. Việc thấu hiểu đặc tính vật lý này đòi hỏi một kỹ thuật tiếp cận hoàn toàn không chạm (non-touch technique).

Phân tích dữ liệu lâm sàng và các giải pháp phẫu thuật đột phá

Dưới đây là bảng tóm tắt các ca lâm sàng trọng điểm được trình bày tại EURETINA 2025, phân tích chi tiết từ thách thức ngoại khoa đến giải pháp sáng tạo của các phẫu thuật viên:

Ca lâm sàng & Tác giả Thách thức ngoại khoa Giải pháp sáng tạo Kết quả & Thông điệp cốt lõi
Bong võng mạc do Hemangioblastoma
(Yi Zang, Duke Eye Center)
U nguyên bào mạch võng mạc lớn gây co kéo và thoát dịch nặng. Nguy cơ xuất huyết dịch kính ồ ạt khi can thiệp trực tiếp vào u. Đặt đai củng mạc, cắt dịch kính, bóc màng co kéo dưới màng PFCL. Tiến hành nội cắt u (endoresection) sau khi diệt mạch bằng thấu nhiệt (diathermy) kỹ lưỡng các mạch nuôi. Võng mạc áp phẳng hoàn toàn sau 1 tháng, thị lực cải thiện lên 20/250. Cần tầm soát hội chứng Von Hippel-Lindau (VHL).
Ghép võng mạc tự thân (ART)
(Steros, Hy Lạp)
Lỗ hoàng điểm cận thị nặng tái phát kèm bong võng mạc toàn bộ ở mắt có trục nhãn cầu dài 33mm. Tạo một vạt võng mạc tự thân từ vùng võng mạc bong chu biên, đưa vào trong lỗ hoàng điểm, bơm chất nhầy (viscoelastic) đè lên trên vạt để cố định tạm thời trước khi bơm dầu silicone. Võng mạc áp phẳng, lỗ hoàng điểm đóng kín sau 1 tuần. Thị lực cải thiện rõ rệt. Chất nhầy giúp ngăn vạt ghép bị di lệch trong những ngày đầu sau mổ.
Di lệch Ozurdex tiền phòng
(Anthony Shinton, Moorfields)
Mảnh cấy Ozurdex di lệch ra tiền phòng ở mắt đã cắt dịch kính và treo IOL Yamane. Mảnh cấy cực kỳ dễ vỡ vụn nếu kẹp bằng panh thông thường. Sử dụng kỹ thuật không chạm: Dùng một ống thông kim luồn (angiocatheter/venflon) cỡ lớn (16G) đưa vào tiền phòng để hút nguyên vẹn mảnh cấy, hoặc dùng chất nhầy đẩy mảnh cấy ra ngoài qua đường mổ (visco-expression). Lấy sạch mảnh cấy trong một khối duy nhất, bảo vệ nội mô giác mạc. Tránh tuyệt đối việc dùng panh kẹp trực tiếp vào mảnh cấy đã rã.
Bơm tPA dưới võng mạc
(Ausha Gupta, Ấn Độ)
Xuất huyết dưới hoàng điểm diện rộng do thoái hóa hoàng điểm tuổi già (ARMD). Việc bơm tPA trong suốt dưới võng mạc khó kiểm soát thể tích, dễ gây lỗ hoàng điểm do quá tải áp lực. Pha thêm một giọt chất màu fluorescein vào dung dịch tPA để tăng hiển thị trực quan. Sử dụng hệ thống bơm tự chế điều khiển bằng bàn đạp chân (foot-switch) kết nối với bơm tiêm 1ml để kiểm soát tốc độ nhỏ giọt cực kỳ chính xác. Tạo được bọng dưới võng mạc hoàn hảo, kiểm soát được lượng thuốc bơm (0.25 ml). Xuất huyết dưới võng mạc tiêu biến hoàn toàn sau 3 tuần.

Bình luận chuyên gia và những góc khuất lâm sàng

Các ca lâm sàng tại EURETINA 2025 không chỉ là những màn trình diễn kỹ thuật đơn thuần, mà còn mở ra những cuộc thảo luận học thuật sâu sắc giữa các chuyên gia hàng đầu châu Âu.

Đối với ca lâm sàng nội cắt u nguyên bào mạch (endoresection of hemangioblastoma) của tác giả Yi Zang, các giám khảo đã đặt câu hỏi hóc búa về việc lựa chọn giữa đông đông lạnh (cryotherapy) và quang đông laser. Trong y văn, laser thường được ưu tiên cho các tổn thương dưới 3 đường kính gai thị (DD) vì ít gây phản ứng thoát dịch hơn. Tuy nhiên, khi khối u đã gây bong võng mạc co kéo và dịch tụ dưới võng mạc ngăn cản sự hấp thụ năng lượng laser, việc cắt dịch kính kết hợp nội cắt u là lựa chọn dũng cảm nhưng hoàn toàn hợp lý. Chìa khóa thành công ở đây là việc thấu nhiệt triệt để các mạch máu nuôi trước khi cắt u để tránh một thảm họa xuất huyết trong mắt.

"Sự cải thiện chức năng sau ghép võng mạc tự thân (ART) luôn là một bất ngờ lớn đối với các phẫu thuật viên. Ban đầu, chúng tôi chỉ coi đây là một phẫu thuật cứu vãn về mặt giải phẫu. Tuy nhiên, sự phục hồi thị lực của bệnh nhân gợi ý rằng có thể có sự di cư của các tế bào thần kinh đệm hoặc thậm chí là sự hình thành các liên kết synap lạc chỗ (ectopic synaptic connections) giữa mảnh ghép và võng mạc nhận."
— Bình luận từ Hội đồng Giám khảo EURETINA

Một điểm nhấn thực hành cực kỳ giá trị khác đến từ ca lâm sàng của Anthony Shinton (Moorfields) về việc xử trí Ozurdex di lệch tiền phòng. Sự khác biệt cấu trúc giữa Iluvien (mảnh cấy fluocinolone acetonide có ống bọc polyimide không phân hủy) và Ozurdex (không có vỏ bọc, tự tiêu) quyết định chiến lược phẫu thuật. Trong khi Iluvien có thể được gắp ra dễ dàng bằng panh 23G, thì Ozurdex bắt buộc phải được tiếp cận bằng kỹ thuật "không chạm". Ý tưởng sử dụng một ống kim luồn tĩnh mạch (venflon) 16G cắt ngắn để hút nguyên vẹn mảnh cấy là một minh chứng tuyệt vời cho sự sáng tạo từ những vật dụng sẵn có trong phòng mổ.

Bài học thực hành lâm sàng cho phẫu thuật viên dịch kính võng mạc

Trở về từ hội thảo EURETINA 2025, mỗi phẫu thuật viên lâm sàng cần khắc ghi những thay đổi quan trọng trong tư duy và thực hành ngoại khoa sau:

  • Cảnh giác với biến chứng di lệch tiền phòng của mảnh cấy corticoid: Chống chỉ định tuyệt đối đặt Ozurdex ở những mắt khuyết bao sau, có IOL tiền phòng hoặc IOL treo củng mạc Yamane trừ khi đã được cân nhắc kỹ lưỡng và giải thích nguy cơ cho bệnh nhân. Nếu xảy ra di lệch, phải đưa bệnh nhân vào phòng mổ trong vòng 24 giờ để tránh tổn thương nội mô giác mạc không hồi phục.
  • Áp dụng kỹ thuật "không chạm" khi lấy Ozurdex tiền phòng: Không bao giờ dùng panh kẹp trực tiếp vào mảnh cấy Ozurdex đã rã. Hãy sử dụng chất nhầy để đẩy (visco-expression) hoặc dùng ống kim luồn 16G để hút nguyên vẹn.
  • Nâng cao độ an toàn khi bơm thuốc dưới võng mạc: Khi bơm tPA hoặc các tác nhân điều trị gen dưới võng mạc, việc pha thêm chất màu chỉ thị (như fluorescein) là bắt buộc để kiểm soát trực quan ranh giới bọng thuốc, tránh bơm quá mức gây rách võng mạc hoặc tạo lỗ hoàng điểm.
  • Cân nhắc ghép võng mạc tự thân (ART) hoặc màng Descemet: Đối với các lỗ hoàng điểm cận thị nặng tái phát hoặc lỗ hoàng điểm kích thước lớn trơ với các phương pháp điều trị thông thường, đây là những giải pháp cứu vãn có tỷ lệ thành công về mặt giải phẫu rất cao.

Tài liệu tham khảo:

EURETINA. (2025). EuroVeRsion Case Competition. EURETINA Webinar, June 16, 2025. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=MoAKuHLhzH4

Xem thêm