Xơ hóa giác mạc (corneal fibrosis) là một phản ứng lành thương bị rối loạn, đặc trưng bởi sự thất bại của biểu mô và màng đáy, rối loạn chức năng tế bào gốc rìa, viêm kéo dài, sự tồn tại của nguyên bào sợi cơ (myofibroblasts), tăng sinh mạch máu và tổ chức lại chất nền ngoại bào (extracellular matrix - ECM) làm suy giảm độ trong suốt và thị lực. Nghiên cứu của Vural và cộng sự (2026) trên các mô hình thực nghiệm và dữ liệu lâm sàng nhỏ đã phân loại xơ hóa giác mạc thành một chuỗi liên tục phụ thuộc vào giai đoạn: cam kết xơ hóa sớm, xơ hóa mô đệm hoạt động và sẹo cấu trúc đã hình thành.
Mạng lưới cơ chế duy trì xơ hóa giác mạc
Sự xơ hóa giác mạc phát triển khi quá trình lành thương không khôi phục được cấu trúc mô trong suốt. Các tương tác qua lại giữa biểu mô và màng đáy, rối loạn chức năng tế bào gốc rìa, tái lập trình tế bào mô đệm, viêm không được giải quyết và tái cấu trúc ECM chuyển đổi một phản ứng sửa chữa có khả năng đảo ngược thành xơ hóa dai dẳng. TGF-β là thành phần trung tâm, nhưng hoạt động của nó được nhúng trong các mạng lưới rộng lớn hơn bao gồm mô đệm, viêm, mạch máu và cơ học sinh học. Sự kích hoạt TGF-β phụ thuộc vào integrin và sự giao tiếp cơ học (mechanotransductive crosstalk) điều chỉnh biểu hiện dấu ấn xơ hóa và biệt hóa nguyên bào sợi cơ. Các nghiên cứu in vivo cho thấy tương tác qua lại giữa việc huy động tế bào viêm, xơ hóa phụ thuộc TGF-β và tân mạch bệnh lý.
Các cửa sổ điều trị theo giai đoạn
Hiệu quả chống xơ hóa phụ thuộc vào mục tiêu và giai đoạn sinh học. Giai đoạn sớm (cam kết xơ hóa) cần loại bỏ kích thích khởi đầu, khôi phục tính toàn vẹn của biểu mô và màng đáy. Giai đoạn xơ hóa hoạt động cần ức chế sự tồn tại của nguyên bào sợi cơ và sản xuất ECM liên tục. Giai đoạn sẹo cấu trúc đã hình thành đòi hỏi các chiến lược tái tạo hoặc thay thế cấu trúc. Bảng dưới đây tóm tắt các bằng chứng lâm sàng và tiền lâm sàng chính.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nghiên cứu lâm sàng losartan | 1 ca bệnh, 1 mắt, cải thiện UDVA từ 20/200 lên 20/30 |
| Nghiên cứu thỏ (Sampaio et al.) | 12 thỏ NZW, giảm nguyên bào sợi cơ nhưng không giảm đáng kể độ đục |
| Nghiên cứu thỏ (Martinez et al.) | 24 thỏ, 12 mắt/nhóm, giảm mật độ nguyên bào sợi cơ |
| Nghiên cứu lâm sàng (Burgos-Blasco) | 7 bệnh nhân/8 mắt, không cải thiện đáng kể về thị lực nhóm |
| Nghiên cứu chuột (Donohoe et al.) | 24 chuột C57BL/6, giảm tổn thương cấu trúc và collagen xơ hóa |
Bình luận: Thông tin theo Vural et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh rằng việc chuyển dịch lâm sàng đòi hỏi sự phân tầng bệnh nhân dựa trên kiểu hình và giai đoạn bệnh, thay vì chỉ dựa vào các mô hình thực nghiệm cấp tính. Hạn chế lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác nhận hiệu quả của các liệu pháp mới trên sẹo đã hình thành.
Chiến lược tái tạo và tái cấu trúc sau thất bại cấu trúc
Khi việc kiểm soát viêm và tín hiệu tiền xơ hóa không đủ để khôi phục chức năng giác mạc, mục tiêu điều trị chuyển sang tái thiết lập năng lực biểu mô, ổn định vi môi trường rìa, hỗ trợ sửa chữa mô đệm có tổ chức hoặc thay thế mô bị tổn thương không thể đảo ngược. Việc khôi phục bề mặt biểu mô ổn định có thể chấm dứt tổn thương mô đệm liên tục mà không loại bỏ sẹo hiện có. Các liệu pháp tế bào gốc trung mô (mesenchymal stromal cells) và túi ngoại bào (extracellular vesicles) cho thấy tiềm năng trong việc điều chỉnh vi môi trường vết thương, nhưng bằng chứng về việc đảo ngược trực tiếp sẹo mô đệm trưởng thành ở người vẫn chưa được chứng minh.
- Ưu tiên điều trị sớm để ngăn chặn cam kết xơ hóa thay vì cố gắng đảo ngược sẹo đã hình thành.
- Phân biệt rõ ràng giữa các mục tiêu: ổn định biểu mô, ức chế nguyên bào sợi cơ và tái tạo cấu trúc.
- Sử dụng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khách quan (AS-OCT, Scheimpflug) để đánh giá độ sâu và mức độ xơ hóa.
- Cân nhắc sự khác biệt về đáp ứng giữa các kiểu hình sẹo khác nhau trong thực hành lâm sàng.
- Không ngoại suy hiệu quả từ các mô hình chấn thương cấp tính sang các trường hợp sẹo mãn tính.
Tài liệu tham khảo:
Gozde Sahin Vural, Mehmet Gurdal, Ozlem Barut Selver, 2026, Corneal fibrosis: Mechanistic networks, stage-dependent therapeutic windows, and regenerative strategies, Experimental Eye Research, 273, 111286, DOI: 10.1016/j.exer.2026.111286