Cơ chế phân tử và di truyền trong nhược thị: Tổng quan từ WSPOS Webinar #7

Bs Ngô Hữu Thế
14.10.26
Last Updated

Nhược thị (amblyopia) ảnh hưởng đến khoảng 4% dân số toàn cầu và là thách thức thị giác kéo dài nếu không được điều trị sớm trong giai đoạn phát triển. Webinar #7, Season 6 của WSPOS (2025) đã tập trung thảo luận về cơ chế phân tử, di truyền và các phương pháp tiếp cận mới trong quản lý nhược thị.

Cơ chế phân tử của nhược thị

Cơ chế phân tử của nhược thị dựa trên sự kết hợp giữa ảnh hưởng môi trường và di truyền. Trong hệ thống thị giác, sự phát triển ban đầu được dẫn dắt bởi các chương trình tế bào nội tại, sau đó là sự tinh chỉnh phụ thuộc vào hoạt động (activity-dependent refinement). Theo Hebbian theory, các đầu vào từ mắt ưu thế kích hoạt hiệu quả các neuron hậu synap sẽ được củng cố, trong khi các đầu vào từ mắt không ưu thế nếu không tương quan sẽ bị suy yếu. Các cơ chế tế bào chính bao gồm long-term depression (LTD) và long-term potentiation (LTP). LTD ở mắt bị tước đoạt thị giác được trung gian bởi sự nội bào hóa thụ thể AMPA, dẫn đến giảm truyền dẫn synap và giảm đáp ứng vỏ não. Ngược lại, ở mắt không bị tước đoạt, cơ chế LTP chiếm ưu thế với sự chèn thụ thể AMPA và tăng cường sức mạnh synap. Ngoài ra, quá trình tái cấu trúc gai đuôi gai (dendritic spine remodeling) được trung gian bởi các chuỗi protease như TPA và matrix metalloproteinases.

Di truyền học và nhược thị

Các nghiên cứu toàn bộ hệ gen (genomewide studies) đã xác định hơn 15 gen liên quan đến nhược thị, nhiều gen trong số đó liên quan đến phát triển thần kinh thay vì chỉ phát triển nhãn khoa. Ví dụ, các gen như PCDH A4 và CANB2 góp phần vào tín hiệu synap và hình thành mạch. Phân tích con đường (pathway analysis) cho thấy hai mạng lưới chính: một liên quan đến protein tiền thân amyloid và tín hiệu canxi thiết yếu cho tính dẻo synap, và mạng lưới thứ hai tập trung vào PTEN, một gen ức chế khối u điều hòa dịch mã và phát triển thần kinh. Những phát hiện này củng cố quan điểm nhược thị không chỉ có nguồn gốc ngoại vi mà còn là một tình trạng có cơ sở thần kinh trung ương.

Thay đổi cấu trúc và chức năng thần kinh

Các nghiên cứu trên mô hình động vật và bệnh phẩm người cho thấy nhược thị đi kèm với những thay đổi cấu trúc trong đường dẫn truyền thị giác. Nghiên cứu của Dr. Juan Nuden và cộng sự đã chỉ ra sự giảm kích thước tế bào ở các lớp parvocellular của nhân gối ngoài (LGN) ở bệnh nhân nhược thị do lác, với diện tích tế bào nhỏ hơn khoảng 25% so với mắt bình thường. Nghiên cứu hình ảnh học thần kinh (neuroimaging) sử dụng functional MRI (fMRI) cho thấy giảm đáp ứng BOLD và giảm thể tích chất xám ở LGN và vỏ não thị giác sơ cấp (V1). Các nghiên cứu trên người lớn cho thấy nhược thị không chỉ là vấn đề vỏ não mà còn có sự tham gia của các cấu trúc dưới vỏ như LGN và lồi não trên (superior colliculus), ảnh hưởng đến các chức năng như chú ý, nhận thức hình dạng và phối hợp tay-mắt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ lưu hành nhược thị0.6% đến 4.7%
Giảm kích thước tế bào LGNKhoảng 25% ở bệnh nhân nhược thị do lác
Số gen liên quan nhược thịHơn 15 gen
Tỷ lệ bệnh nhân nhược thị do lác/khácTài liệu không nêu
Bình luận: Các dữ liệu trình bày nhấn mạnh sự chuyển dịch từ quan điểm nhược thị là bệnh lý thuần túy tại mắt sang bệnh lý có sự tham gia của hệ thống thần kinh trung ương và di truyền. Hạn chế của các nghiên cứu hiện tại là sự thiếu hụt các nhóm chứng đối chứng trong một số thử nghiệm lâm sàng về phương pháp điều trị mới (như dark room therapy). Việc áp dụng fMRI trong lâm sàng vẫn còn là một hướng đi tiềm năng nhưng chưa phổ biến.
  • Đánh giá toàn diện các thành phần thị giác (độ tương phản, chú ý, phối hợp tay-mắt) thay vì chỉ dựa vào thị lực BCVA.
  • Cân nhắc kiểm tra độ lag điều tiết (accommodative lag) ở bệnh nhân nhược thị, đặc biệt là các trường hợp nhược thị do lác hoặc anisometropia.
  • Cá nhân hóa điều trị dựa trên phân loại nhược thị và các yếu tố di truyền/thần kinh thay vì chỉ áp dụng phác đồ che mắt truyền thống.
  • Tích hợp các phương pháp điều trị binocular vision therapy để cải thiện vòng lặp điều tiết ở bệnh nhân nhược thị.

Tài liệu tham khảo:

WSPOS, 2025, WSPOS Worldwide Webinars - Webinar #7, Season 6, WSPOS Official, Video ID: oSolY3Mfwxc.

Xem thêm