Bài giảng iFocus Online số 634 năm 2026 do Dr. Mona Khurana trình bày đã hệ thống hóa vai trò của các thuốc cholinergic và liệu pháp phối hợp cố định (fixed combination therapy) trong quản lý glaucoma. Các thuốc cholinergic, bao gồm pilocarpine và physostigmine, là những thuốc điều trị glaucoma lâu đời nhất, hoạt động bằng cách bắt chước tác dụng của acetylcholine tại các thụ thể muscarinic.
Cơ chế tác dụng và Phân loại thuốc Cholinergic
Các thuốc cholinergic tác động lên thụ thể muscarinic tại cơ vòng mống mắt và cơ thể mi. Trong glaucoma góc mở, thuốc gây co cơ thể mi, tạo lực kéo lên các dải cơ dọc, từ đó làm tách các cấu trúc và tăng cường dòng chảy thủy dịch qua đường thông thường. Trong glaucoma góc đóng, tác dụng mang tính cơ học nhiều hơn: thuốc làm co cơ vòng mống mắt, làm căng mống mắt, giảm thể tích mô mống mắt tại góc, kéo mống mắt ngoại vi ra khỏi lưới bè để giải phóng nghẽn đồng tử. Tuy nhiên, ở áp lực nội nhãn (IOP) rất cao, cơ vòng mống mắt có thể bị thiếu máu cục bộ và liệt, khiến thuốc không còn hiệu quả. Các thuốc được phân loại thành nhóm tác dụng trực tiếp (như pilocarpine) và nhóm tác dụng gián tiếp (ức chế enzyme acetylcholinesterase).
Thách thức lâm sàng và Tác dụng phụ
Pilocarpine thường được sử dụng với nồng độ 1%, 2% và 4%. Tác dụng phụ bao gồm co thắt cơ thể mi gây cận thị thoáng qua (trung bình 5.8 diopter, có thể lên tới 15 diopter), co đồng tử gây khó khăn trong điều kiện ánh sáng yếu, và các biến chứng toàn thân như co thắt phế quản, nhịp tim chậm, buồn nôn. Một meta-analysis gần đây cho thấy các phác đồ chứa pilocarpine làm giảm IOP thêm 1.16 mmHg so với các thuốc khác, nhưng đi kèm với nguy cơ nhìn mờ cao gấp 7.3 lần và nguy cơ bỏ trị cao gấp 6 lần. Các thuốc tác dụng gián tiếp mạnh hơn nhưng ít được sử dụng do độc tính cao, bao gồm nguy cơ gây đục thủy tinh thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giảm IOP thêm (pilocarpine) | 1.16 mmHg |
| RR nhìn mờ (pilocarpine) | 7.3 lần |
| RR bỏ trị (pilocarpine) | 6 lần |
| Giảm IOP (Dorzolamide-Timolol) | 27.4% |
| Giảm IOP (Brimonidine-Timolol) | 19-26% |
| Giảm IOP (Brimonidine-Brinzolamide) | 23-35% |
Liệu pháp Phối hợp Cố định
Liệu pháp phối hợp cố định (Fixed Combination Therapy) giúp cải thiện sự tuân thủ của bệnh nhân bằng cách giảm số lượng lọ thuốc và tần suất tra thuốc, đồng thời giảm tiếp xúc với chất bảo quản. Các phối hợp thường chứa beta-blocker hoặc không. Phối hợp Dorzolamide-Timolol (từ năm 1998) cho thấy hiệu quả giảm IOP 27.4%. Phối hợp Brimonidine-Timolol có ưu điểm giảm dị ứng mắt so với dùng Brimonidine đơn thuần. Phối hợp Brimonidine-Brinzolamide là phối hợp không chứa beta-blocker đầu tiên. Tác giả nhấn mạnh rằng các phối hợp này không nên là lựa chọn đầu tay mà chỉ nên dùng khi đơn trị liệu không kiểm soát được IOP.
Bình luận: Bài giảng cung cấp cái nhìn tổng quan về dược lý học cổ điển trong nhãn khoa. Hạn chế lớn nhất của các thuốc cholinergic là tác dụng phụ tại chỗ và toàn thân, cùng với yêu cầu tra thuốc nhiều lần trong ngày gây khó khăn cho tuân thủ. Việc sử dụng pilocarpine trong cấp cứu góc đóng cần lưu ý: chỉ dùng sau khi đã hạ được IOP bằng các thuốc khác (như mannitol, acetazolamide) để tránh tình trạng cơ vòng mống mắt bị liệt do thiếu máu cục bộ.
- Luôn kiểm tra tình trạng võng mạc ngoại vi và thực hiện soi góc tiền phòng trước khi chỉ định thuốc cholinergic.
- Không sử dụng thuốc cholinergic cường độ mạnh ở mắt giả (aphakic) hoặc mắt chưa thực hiện cắt mống mắt ngoại vi (PI) để tránh nguy cơ gây cơn góc đóng.
- Ưu tiên bắt đầu bằng đơn trị liệu để đánh giá đáp ứng và dung nạp trước khi chuyển sang liệu pháp phối hợp cố định.
- Thực hiện nghiệm pháp ép điểm lệ (punctal occlusion) để giảm hấp thu toàn thân và tác dụng phụ.
- Cân nhắc sử dụng pilocarpine nồng độ thấp (1%) vào ban đêm cho các trường hợp glaucoma góc mở hoặc plateau iris sau PI.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Mona Khurana, 2026, Cholinergic Drugs & Fixed Combination Therapy in Glaucoma, iFocus Online, Video ID: sOvR-Yxqai8.