Dược lý học thuốc chống dị ứng và ổn định dưỡng bào trong nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Bài giảng iFocus Online số 636 năm 2026 về dược lý học nhãn khoa đã trình bày tổng quan về các nhóm thuốc chống dị ứng và ổn định dưỡng bào (mast cell stabilizers). Dị ứng mắt là các tình trạng miễn dịch cấp và mạn tính, chủ yếu ảnh hưởng đến kết mạc, nhưng cũng có thể lan sang mi mắt và giác mạc, với các triệu chứng điển hình như ngứa, đỏ, chảy nước mắt và dấu hiệu như nhú gai (papillae) hoặc nốt rìa (limbal nodules).

Cơ chế bệnh sinh và phân loại dị ứng

Phản ứng dị ứng mắt chủ yếu qua trung gian quá mẫn loại 1 (tức thì, qua trung gian khử hạt dưỡng bào) và loại 4 (muộn, qua trung gian tế bào T). Khi kháng nguyên tiếp xúc, các tế bào trình diện kháng nguyên (APCs) kích hoạt tế bào T, dẫn đến sản xuất IgE gắn trên bề mặt dưỡng bào. Khi tái tiếp xúc, kháng nguyên gây liên kết chéo các phân tử IgE, dẫn đến khử hạt dưỡng bào và giải phóng các chất trung gian như histamine, prostaglandins, leukotrienes. Giai đoạn sớm gây phù, đỏ, ngứa; giai đoạn muộn liên quan đến hóa hướng động tế bào viêm, dẫn đến thay đổi cấu trúc bề mặt nhãn cầu.

Các nhóm thuốc điều trị

Điều trị bao gồm không dùng thuốc (tránh dị nguyên, chườm lạnh, vệ sinh tay, nước mắt nhân tạo) và dùng thuốc. Các nhóm thuốc dược lý bao gồm: thuốc co mạch, thuốc kháng histamine, thuốc ổn định dưỡng bào, thuốc tác dụng kép, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), corticosteroid và thuốc điều hòa miễn dịch.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thuốc co mạch (alpha-1 agonist)Naphazoline, phenylephrine, oxymetazoline, tetrahydrozoline, xylometazoline
Thuốc kháng histamine (H1)Pheniramine, antazoline, levocabastine, emedastine, cetirizine (topical)
Thuốc ổn định dưỡng bàoCromolyn sodium (2-4%), nedocromil
Thuốc tác dụng képOlopatadine (0.1%, 0.2%, 0.77%), ketotifen fumarate (0.25%), epinastine, bepotastine, alcaftadine
Thuốc điều hòa miễn dịchCyclosporine (0.05-0.1%), tacrolimus (0.005-0.1%)

Lưu ý lâm sàng và tác dụng phụ

Thuốc co mạch chỉ cho hiệu quả tạm thời, dùng kéo dài có thể gây viêm kết mạc do thuốc (rebounditis medicamentosa), epiphora, hoặc mờ mắt. Thuốc kháng histamine cung cấp giảm ngứa nhanh nhưng không tác động lên chuỗi phản ứng viêm. Thuốc ổn định dưỡng bào cần thời gian tải (loading) từ 1-3 tuần để đạt hiệu quả tối ưu, do đó phù hợp cho dự phòng. Thuốc tác dụng kép hiện là lựa chọn đầu tay nhờ sự kết hợp giữa kháng histamine và ổn định màng dưỡng bào, với liều dùng thuận tiện (OD hoặc BD).

Bình luận: Thông tin theo [Dr. Shilpi Diwan, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chẩn đoán chính xác loại dị ứng (loại 1 hay loại 4) là chìa khóa để chọn thuốc, tránh lạm dụng thuốc co mạch hoặc steroid kéo dài. Việc sử dụng thuốc điều hòa miễn dịch (cyclosporine, tacrolimus) được chỉ định cho các trường hợp viêm kết mạc dị ứng mạn tính, phụ thuộc steroid hoặc không đáp ứng với điều trị thông thường.
  • Xác định loại dị ứng và giai đoạn bệnh trước khi kê đơn.
  • Sử dụng thuốc ổn định dưỡng bào ít nhất 2 tuần trước mùa dị ứng để dự phòng.
  • Ưu tiên thuốc tác dụng kép cho điều trị đầu tay.
  • Cân nhắc tacrolimus cho các trường hợp mạn tính, khó trị hoặc cần tiết kiệm steroid.
  • Giáo dục bệnh nhân về thời gian khởi phát tác dụng của thuốc để tránh tâm lý lo lắng.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Shilpi Diwan, 2026, Anti-Allergic and Mast Cell Stabilizing Drugs, iFocus Online, Video ID: -mXrJZOblqU.

Xem thêm