Trong bài giảng iFocus Online số 643 năm 2026, Dr. Monalisa Mohapatra đã trình bày về các cân nhắc dược lý học quan trọng ở trẻ em, nhấn mạnh rằng trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ. Các yếu tố như thành phần cơ thể, chuyển hóa thuốc, bài tiết và đáp ứng với thuốc thay đổi đáng kể theo độ tuổi, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi.
Cân nhắc dược lý ở trẻ em
Việc sử dụng thuốc nhỏ mắt ở trẻ em cần cân bằng giữa lợi ích điều trị và tác dụng phụ toàn thân/tại mắt. Trẻ em có diện tích bề mặt cơ thể lớn hơn, dẫn đến nguy cơ hấp thụ thuốc cao hơn từ một thể tích giọt nhỏ. Hàng rào máu-mắt, hàng rào máu-não và các cơ quan chuyển hóa thuốc vẫn đang trong quá trình phát triển. Thiếu hụt các dạng bào chế và nồng độ thuốc phù hợp cho trẻ em, cùng với sự thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu lâm sàng, thường buộc các bác sĩ phải kê đơn thuốc theo cách off-label (ngoài nhãn). Một nghiên cứu của Foring và cộng sự (2012) trên 197 loại thuốc nhãn khoa cho thấy chỉ 35% có ủy quyền sử dụng cho trẻ em tại ít nhất một trong ba quốc gia (Ý, Anh, Mỹ) và chỉ 13 loại thuốc được ủy quyền ở cả ba quốc gia. Để giảm hấp thụ toàn thân, cần thực hiện punctal occlusion (ấn điểm lệ) trong 1-2 phút, giúp giảm 60% sự hấp thụ toàn thân. Sử dụng dạng gel hoặc thuốc mỡ cũng được khuyến cáo để giảm hấp thụ so với dung dịch nhỏ mắt.
Thuốc liệt điều tiết (Cycloplegics)
Thuốc liệt điều tiết là thiết yếu trong khúc xạ nhi khoa do khả năng điều tiết mạnh của trẻ. Cycloplegia giúp loại bỏ điều tiết và bộc lộ sai số khúc xạ tiềm ẩn. Các tác nhân thường dùng bao gồm Atropine, Cyclopentolate, Homatropine và Tropicamide. Atropine 1% dạng thuốc mỡ được dùng 3 lần/ngày trong 3 ngày, có tác dụng liệt điều tiết sâu và kéo dài (7-14 ngày), hữu ích trong lác điều tiết. Cyclopentolate 1% là thuốc phổ biến nhất cho khúc xạ thường quy, với thời gian tác dụng 24 giờ, nhưng cần thận trọng với tác dụng phụ thần kinh trung ương (CNS) như ảo giác, co giật. Homatropine được chỉ định cho trẻ có tiền sử co giật hoặc chậm phát triển. Tropicamide là thuốc giãn đồng tử yếu, thường dùng kết hợp với Cyclopentolate.
Kiểm soát cận thị và điều trị nhược thị
Atropine liều thấp (LDA) được khuyến cáo cho cận thị tiến triển. Nghiên cứu ATOM1 cho thấy Atropine 1% giảm tiến triển cận thị 77% nhưng có nhiều tác dụng phụ. Nghiên cứu LAMP cho thấy 0.05% là nồng độ tối ưu để cân bằng giữa kiểm soát chiều dài trục nhãn cầu và tác dụng phụ. Trong điều trị nhược thị, pharmacological penalization (phạt thị bằng thuốc) với Atropine 1% nhỏ vào mắt lành là một lựa chọn thay thế cho che mắt (patching), với hiệu quả tương đương và tuân thủ tốt hơn. Cơ chế của Atropine trong kiểm soát cận thị liên quan đến việc tăng giải phóng dopamine và điều hòa tái cấu trúc ma trận ngoại bào (ECM) ở củng mạc.
Điều trị dị ứng mắt
Các thuốc ổn định tế bào mast (như Cromolyn sodium) không hiệu quả cho các đợt cấp. Thuốc tác dụng kép (như Olopatadine) là lựa chọn đầu tay, có tác dụng nhanh và kéo dài. Olopatadine 0.1% và 0.2% an toàn cho trẻ trên 3 tuổi. Đối với viêm kết mạc mùa xuân (VKC) nặng, steroid được dùng ngắn hạn, nhưng cần theo dõi nguy cơ tăng nhãn áp do steroid. Các thuốc tiết kiệm steroid như Tacrolimus và Cyclosporine được dùng cho các trường hợp VKC kháng trị.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giảm hấp thụ toàn thân khi ấn điểm lệ | 60% |
| Tỷ lệ thuốc nhãn khoa có ủy quyền nhi khoa (Foring 2012) | 35% |
| Số thuốc được ủy quyền nhi khoa ở Ý, Anh, Mỹ | 13 loại |
| Hiệu quả giảm tiến triển cận thị của Atropine 1% (ATOM1) | 77% |
Bình luận: Bài giảng cung cấp cái nhìn tổng quan về dược lý nhãn khoa nhi. Cần lưu ý rằng việc sử dụng Atropine 1% cho khúc xạ cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn cho phụ huynh về liều lượng (kích thước hạt gạo) để tránh ngộ độc toàn thân. Các thuốc như Cyclopentolate cần tránh ở trẻ có tiền sử thần kinh. Việc theo dõi nhãn áp khi dùng steroid kéo dài là bắt buộc để tránh biến chứng không hồi phục.
- Luôn thực hiện ấn điểm lệ (punctal occlusion) khi nhỏ thuốc cho trẻ để giảm tác dụng phụ toàn thân.
- Ưu tiên dùng thuốc mỡ thay vì dung dịch nhỏ mắt để giảm hấp thụ toàn thân.
- Atropine liều thấp (0.05%) là lựa chọn ưu tiên hiện nay cho cận thị tiến triển.
- Cần tư vấn kỹ cho phụ huynh về các dấu hiệu ngộ độc toàn thân (sốt, co giật) khi dùng Atropine.
- Theo dõi chặt chẽ nhãn áp khi sử dụng steroid tại chỗ cho trẻ em.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Monalisa Mohapatra, 2026, Pharmacology Related to Pediatric Ophthalmology & Strabismus, iFocus Online, Video ID: fwMKdyt15Go.