Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (Central Serous Chorioretinopathy - CSC) là một tình trạng bệnh lý võng mạc phổ biến, thường gặp ở nam giới trong độ tuổi lao động từ 20 đến 50 tuổi. Đây là nguyên nhân đứng thứ tư trong các bệnh lý võng mạc có tiết dịch, sau thoái hóa hoàng điểm tuổi già, bệnh võng mạc đái tháo đường và tắc nhánh tĩnh mạch võng mạc.
Định nghĩa và Lịch sử
Bệnh được mô tả lần đầu bởi Vrap vào năm 1866 với tên gọi viêm võng mạc có tính chất tái phát ở vùng trung tâm. Qua nhiều thập kỷ, các tác giả đã đưa ra nhiều tên gọi khác nhau dựa trên đặc điểm tổn thương. Đến năm 1967, tác giả Gas đã đưa ra tên gọi bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch, một thuật ngữ phản ánh đặc trưng của bệnh. Bệnh đặc trưng bởi các ổ bong thanh dịch võng mạc tại vùng hoàng điểm, đi kèm với bong biểu mô sắc tố (Retinal Pigment Epithelium - RPE) ở dưới hoặc cạnh vùng bong thanh dịch.
Dịch tễ học và Yếu tố nguy cơ
Tần suất mắc bệnh thay đổi theo chủng tộc, với người Châu Á và Châu Âu có nguy cơ cao hơn so với người gốc Phi. Tại Mỹ, tỉ lệ mắc ở nam giới là khoảng 23,4/1.000 dân, nữ giới là 9,6/1.000 dân. Tại Châu Á, tỉ lệ này là khoảng 27/1.000 nam và 15/1.000 nữ. Yếu tố nguy cơ hàng đầu là sử dụng corticoid ngoại sinh (đường uống, truyền, tại chỗ như mũi, khí dung, da). Các nghiên cứu meta-analysis cho thấy người sử dụng corticoid có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 4 lần, thậm chí lên tới 36-37 lần trong một số nghiên cứu khác. Các yếu tố khác bao gồm corticoid nội sinh (hội chứng Cushing, u tuyến yên, u phổi, tụy, tuyến ức, tuyến giáp, u tuyến thượng thận), hormone androgen và testosterone, thai kỳ, cao huyết áp, bệnh nhân ghép tạng (thận, tủy xương), rối loạn vận mạch, stress tâm lý (đặc biệt ở người có tâm lý type A), béo phì, ngưng thở khi ngủ, yếu tố di truyền (gen CFH, ARMS2), sử dụng thuốc ức chế phosphodiesterase 6 (như sildenafil), viễn thị và nhiễm vi khuẩn HP.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỉ lệ nam/nữ | 2 đến 6/1 |
| Tỉ lệ mắc tại Mỹ (nam) | 23,4/1.000 dân |
| Tỉ lệ mắc tại Mỹ (nữ) | 9,6/1.000 dân |
| Tỉ lệ mắc tại Châu Á (nam) | 27/1.000 dân |
| Tỉ lệ mắc tại Châu Á (nữ) | 15/1.000 dân |
| Nguy cơ mắc khi dùng corticoid | Cao hơn khoảng 4 lần (một số nghiên cứu lên tới 36-37 lần) |
Cơ chế bệnh sinh
Cơ chế thực sự của CSC vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn do các nghiên cứu có cỡ mẫu chưa đủ lớn và thiết kế chưa đủ mạnh. Tuy nhiên, hai yếu tố chính được ghi nhận là tình trạng dày hắc mạc (pachychoroid) và bất thường tuần hoàn hắc mạc. Tình trạng này gây rối loạn và ảnh hưởng đến chức năng rào chắn cũng như chức năng bơm áp lực ngược của RPE, dẫn đến tích tụ dịch dưới võng mạc. Ngoài ra, sự tắc nghẽn mạch máu mãn tính và tăng tính thấm mạch máu hắc mạc cũng đóng vai trò quan trọng. Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy andosterol có thể gây co thắt mạch, dày hắc mạc và rò rỉ dịch dưới võng mạc.
Triệu chứng và Phân loại
Triệu chứng cơ năng bao gồm ám điểm trung tâm, nhìn hình ảnh biến dạng, thay đổi màu sắc, hình ảnh bị nhỏ đi hoặc viễn thị hóa. Triệu chứng thực thể gồm mất ánh trung tâm hoàng điểm, khối bong thanh dịch võng mạc, bong biểu mô sắc tố, lắng đọng fibrin hoặc tế bào quang cảm thụ. Bệnh được phân loại thành CSC cấp tính (thường tự thoái triển sau 3-6 tháng) và CSC mạn tính (dịch kéo dài trên 6 tháng, chiếm 5-15% trường hợp). CSC mạn tính thường có tổn thương RPE tạo thành các dải gọi là AP track (hình vằn vện như đường đi của rắn), thời gian thoái lui dịch trung bình khoảng 458 ngày.
Chẩn đoán và Điều trị
Các phương tiện chẩn đoán bao gồm OCT (đặc biệt là EDI OCT hoặc Swept-source OCT), chụp mạch huỳnh quang (FFA) và chụp mạch bằng indocyanine green (ICGA). OCTA có giá trị hạn chế trong chẩn đoán CSC thông thường nhưng hữu ích để phát hiện tân mạch trong CSC mạn tính. Điều trị bao gồm theo dõi (đối với CSC cấp tính), laser quang đông (đối với điểm rò ngoài hoàng điểm), PDT (đặc biệt là PDT nửa liều) và các thuốc toàn thân (lợi tiểu như acetazolamide, kháng mineralocorticoid như spironolactone, eplerenone). Thuốc tiêm nội nhãn (anti-VEGF) không có chỉ định cho CSC thông thường, chỉ dùng khi có bằng chứng tân mạch.
Bình luận: Việc chẩn đoán CSC cần kết hợp chặt chẽ giữa lâm sàng và hình ảnh học. Hạn chế lớn nhất trong thực hành là sự khó tuân thủ theo dõi của bệnh nhân. Việc sử dụng laser quang đông cần thận trọng để tránh biến chứng sẹo RPE và tân mạch hóa. PDT nửa liều hiện được coi là phương pháp hiệu quả hơn trong việc rút dịch và phục hồi thị lực so với laser quang đông truyền thống.
- Ưu tiên theo dõi đối với CSC cấp tính mới khởi phát lần đầu.
- Sử dụng OCT để theo dõi định kỳ hàng tháng nhằm phát hiện dịch tồn lưu dù lâm sàng không thấy.
- Cân nhắc PDT nửa liều cho các trường hợp mạn tính hoặc tái phát.
- Chỉ định tiêm anti-VEGF khi có bằng chứng tân mạch hóa trên OCTA hoặc FFA.
- Loại bỏ các yếu tố nguy cơ như corticoid ngoại sinh và kiểm soát stress tâm lý.
Tài liệu tham khảo:
Bùi Việt Hưng, 2026, Hac mac trung tam thanh dich, Kênh YouTube QUANG PHAM, Video ID: YUwqt4ESr2w