Tại hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn AIOC 2026 (Instruction Course 299), bác sĩ Srivalli Kaza báo cáo phẫu thuật ghép giác mạc điều trị chiếm từ 12% đến 28% tổng số ca ghép giác mạc tại Ấn Độ. Phần lớn các trường hợp can thiệp là bệnh nhân đến ở giai đoạn muộn với ổ loét hoại tử tiến triển hoặc thủng giác mạc do căn nguyên vi sinh phức tạp.
Tổng quan dịch tễ và chỉ định can thiệp ghép giác mạc điều trị
Phẫu thuật ghép giác mạc điều trị (therapeutic keratoplasty - TPK) là giải pháp cấp cứu nhãn khoa nhằm mục đích bảo tồn cấu trúc giải phẫu của nhãn cầu và loại bỏ tác nhân gây bệnh đang phá hủy mô. Tỷ lệ chỉ định thủ thuật này tại Ấn Độ dao động từ 12% đến 28% tổng số phẫu thuật ghép giác mạc, trong đó nguyên nhân hàng đầu là loét giác mạc nhiễm trùng nặng. Tiên lượng của nhóm bệnh nhân này nhìn chung dè dặt do bệnh nhân thường chuyển tuyến muộn kèm theo tỷ lệ nhiễm nấm cao dai dẳng ngay cả sau can thiệp phẫu thuật.
Các chỉ định lâm sàng tuyệt đối bao gồm: ổ loét không đáp ứng hoặc tiến triển xấu đi dù đã áp dụng phác đồ nội khoa tối đa, dọa thủng hoặc thủng giác mạc thực sự (frank perforation), ổ loét hoại tử kích thước lớn lan sát rìa (limbus), và các trường hợp nhiễm trùng tiến triển đe dọa viêm nội nhãn (endophthalmitis). Trong đó, loét thủng chiếm tỷ lệ cao nhất trong các ca mổ cấp cứu. Bệnh nhân bắt buộc phải được lấy bệnh phẩm làm xét nghiệm vi sinh ngay khi tiếp nhận, bất kể giai đoạn trước đó đã thực hiện hay chưa. Khi giác mạc thủng nhỏ, bước xử trí tạm thời có thể cân nhắc là dùng keo dán sinh học cyanoacrylate (cyanoacrylate glue) kết hợp đặt kính tiếp xúc băng che (bandage contact lens - BCL) để duy trì tiền phòng trong lúc chuẩn bị phẫu thuật.
Chuẩn bị trước mổ và lựa chọn mô người hiến
Khi đối diện với ca bệnh thủng giác mạc, phẫu thuật viên cần xác định rõ mục tiêu tiên quyết là kiểm soát ổ nhiễm và giữ lại nhãn cầu, hoàn toàn không đặt nặng tiêu chí thị giác ở giai đoạn này. Sai lầm phổ biến là trì hoãn mổ để chờ đợi mảnh ghép có chất lượng nội mô tối ưu từ ngân hàng mắt. Theo tác giả, thủng giác mạc là một cấp cứu ngoại khoa; do đó, bất kỳ mô ghép nào sẵn có đều phải được tận dụng ngay, bất kể mật độ tế bào nội mô cao hay thấp.
Về chuẩn bị bệnh nhân trước mổ, truyền tĩnh mạch mannitol trước phẫu thuật giúp hạ nhãn áp hiệu quả, làm giảm nguy cơ phòi kẹt tổ chức nội nhãn khi mở nhãn cầu và hạn chế tối đa cảm giác đau đớn cho người bệnh trong quá trình thao tác kéo dài. Bệnh nhân cần được giải thích rõ phẫu thuật này nhằm mục đích tectonic để cứu nhãn cầu, các phẫu thuật phục hồi thị lực sẽ được xem xét ở các thì tiếp theo.
| Chỉ số / Đặc điểm lâm sàng | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ TPK trên tổng số ca ghép giác mạc tại Ấn Độ | 12% đến 28% |
| Chỉ định phổ biến nhất | Nhiễm trùng giác mạc hoại tử và thủng |
| Mục tiêu phẫu thuật ban đầu | Loại bỏ nhiễm trùng và bảo tồn cấu trúc (không ưu tiên thị lực) |
| Thuốc chuẩn bị hạ áp trước mổ | Mannitol truyền tĩnh mạch |
| Số mũi khâu cho mảnh ghép lớn | Có thể cần tới 24 mũi khâu rời |
Dụng cụ phẫu thuật và các bước thao tác trong mổ
Quy trình phẫu thuật đòi hỏi dụng cụ chuyên biệt nhằm hạn chế chấn thương nhãn cầu đang mất toàn vẹn. Phẫu thuật viên sử dụng vành mi không gây áp lực lên mi mắt, ưu tiên loại vành mi cải tiến tích hợp sẵn vòng Flieringa (Flieringa ring) hoặc khâu cố định vòng Flieringa riêng biệt. Chiếc vòng này tạo điểm tựa vững chắc cho thành củng mạc, phòng ngừa biến chứng sụp thành nhãn cầu và tống xuất thể thủy tinh hoặc phòi dịch kính khi cắt bỏ giác mạc.
Các bước kỹ thuật được tiến hành theo trình tự:
- Mở kết mạc (peritomy): Cần thiết khi ranh giới thâm nhiễm ăn sâu hoặc lan tỏa sát rìa, giúp bộc lộ củng mạc lành và xác định đường cắt vượt qua bờ mép nhiễm trùng.
- Xử trí tiền phòng: Rạch vào tiền phòng và rửa sạch toàn bộ mủ, xuất tiết bám ở mặt sau nội mô. Khi dịch xuất tiết được lấy đi, diện tổn thương thực tế của nhu mô giác mạc thường nhỏ hơn hình ảnh quan sát ban đầu qua sinh hiển vi.
- Cắt lọc mô chủ (host bed): Dùng kéo giác mạc cong trái - phải và kéo Vannas để gọt cắt gọn gàng mép giác mạc hoại tử. Phải chuẩn bị xong nền ghép người nhận trước khi khoan mô hiến, vì kích thước lỗ cắt thực tế có thể thay đổi tùy mức độ thâm nhiễm sâu.
- Bảo tồn cấu trúc phía sau: Tối đa hóa việc tránh chạm vào thể thủy tinh và không đi vào buồng sau nếu chưa cần thiết. Tuy nhiên, kíp mổ luôn phải chuẩn bị sẵn máy cắt dịch kính trước (anterior vitrectomy) phòng ngừa biến chứng tống xuất cấu trúc nội nhãn. Cần bóc sạch các màng xơ sau giác mạc (retrocorneal membranes) và tạo 2 lỗ cắt mống mắt chu biên (surgical iridotomy) nhằm phòng ngừa nghẽn đồng tử.
- Khâu mảnh ghép: Đặt mô hiến và khâu các mũi rời hướng tâm thật chuẩn xác. Trong các trường hợp mảnh ghép đường kính lớn, số lượng mũi khâu có thể lên tới 24 mũi để đảm bảo mép mổ hoàn toàn kín khít, không rò rỉ thủy dịch.
- Xử lý bệnh phẩm: Mảnh cúc giác mạc bệnh lý lấy ra lập tức chia đôi: một nửa gửi phòng vi sinh soi tươi nuôi cấy, nửa còn lại gửi giải phẫu bệnh học. Mẫu dịch kính (nếu có can thiệp) cũng được gửi làm xét nghiệm đồng thời. Khi cần phẫu thuật bán phần sau phối hợp, giác mạc nhân tạo tạm thời (temporary keratoprosthesis) sẽ là công cụ hỗ trợ tối ưu.
Chiến lược điều trị nội khoa hậu phẫu theo căn nguyên vi sinh
Chế độ dùng thuốc sau ghép giác mạc điều trị phụ thuộc chặt chẽ vào tác nhân vi sinh gây bệnh và mức độ đáp ứng trên lâm sàng:
- Nhiễm nấm: Chống chỉ định dùng corticoid tại chỗ ngay sau mổ. Bắt buộc duy trì thuốc kháng nấm liên tục trong ít nhất 2 tuần, theo dõi chặt chẽ dấu hiệu tái phát hoặc tái nhiễm; chỉ khi ổ ghép ổn định hoàn toàn mới được cân nhắc bắt đầu dùng corticoid nhỏ mắt liều thấp có kiểm soát.
- Nhiễm vi khuẩn: Có thể phối hợp kháng sinh và corticoid tại chỗ đồng thời ngay từ giai đoạn sớm sau phẫu thuật.
- Nhiễm virus: Phải duy trì viên uống kháng virus (acyclovir) dài hạn để ức chế sự bùng phát trở lại của mầm bệnh.
- Nhiễm Acanthamoeba: Tiếp tục phác đồ điều trị kháng ký sinh trùng chuyên biệt trong vài tháng liên tục; có thể phối hợp corticoid tại chỗ thận trọng.
- Thuốc hỗ trợ: Bắt buộc dùng thuốc liệt thể mi (cycloplegics) và thuốc hạ nhãn áp tại chỗ để kiểm soát áp lực nội nhãn.
- Xử trí thất bại sớm: Nếu tình trạng nhiễm trùng mảnh ghép vẫn tiếp tục tiến triển xấu đi sau 2 tuần điều trị thuốc kháng vi sinh vật tối đa, phẫu thuật viên phải chỉ định mổ lại TPK lần thứ hai.
Biến chứng phẫu thuật và các ca lâm sàng minh họa
Các tai biến trong và sau mổ bao gồm: tổn thương mống mắt, tổn thương thể thủy tinh, xuất huyết nội nhãn, xuất huyết tống xuất (expulsive hemorrhage), thải ghép và tái phát nhiễm trùng. Các yếu tố làm tăng vọt nguy cơ thất bại mảnh ghép là kích thước thâm nhiễm quá lớn, tổn thương lan quá vùng rìa giác mạc và tình trạng mất thể thủy tinh tạo thành tiền - hậu phòng chung (single chamber).
Tác giả trình bày hàng loạt ca bệnh phức tạp để minh chứng cho nguyên tắc kiên trì bảo tồn:
- Viêm giác mạc do Pythium: Tác nhân này có tỷ lệ tái phát cực cao, yêu cầu tính toán thời điểm can thiệp chuẩn xác. Nếu loét thủng khu trú, có thể dán keo và đặt BCL theo dõi; nhưng một khi ổ hoại tử lan tới củng mạc, không được chần chừ mà phải thực hiện ngay ghép giác mạc củng mạc lệch tâm (eccentric graft). Ca lâm sàng minh họa đạt thị lực chỉnh kính tối đa (BCVA) 6/12 sau 3 tháng với mảnh ghép lệch tâm trong suốt.
- Bệnh nhân độc nhãn ngồi xe lăn: Nạn nhân tai nạn giao thông có mắt duy nhất còn chức năng đã được bơm dầu silicon bán phần sau, bị loét thủng giác mạc không thể cầm cự bằng keo sinh học. Sau phẫu thuật ghép bảo tồn, mắt duy trì thị lực đếm ngón tay 1 mét sau 6 tháng, tạo ra thay đổi mang tính sinh mạng cho khả năng tự phục vụ của người tàn tật.
- Nhiễm trùng tái phát phức tạp: Một trường hợp sau ghép TPK ngày thứ 2 êm nhưng đến ngày thứ 14 tái phát ổ nhiễm, buộc phải phẫu thuật TPK lần thứ hai. Sau nhiều tháng kiểm soát triệt để tình trạng viêm, bệnh nhân được ghép giác mạc quang học phối hợp lấy thể thủy tinh ngoài bao (ECCAL), đạt kết quả giải phẫu thuận lợi.
- Thủng giác mạc phối hợp căn nguyên: Mảnh cắt gửi vi sinh âm tính giả lúc đầu nhưng nhuộm soi sau đó phát hiện trực khuẩn Gram dương kết hợp Herpes simplex. Một ca khác sau nhiều tháng mất theo dõi quay lại với thể thủy tinh rơi tự do vào đáy ổ loét được lấy ra bằng tăm bông, sau đó ghép TPK và phẫu thuật bong võng mạc (RD) thứ phát.
- Bệnh nhân thị lực sáng tối không chính xác (PLPR inaccurate): Người bệnh nữ tìm đến chỉ vì nhu cầu thẩm mỹ, thể thủy tinh đã tống xuất ra ngoài. Sau mổ ghép bảo tồn 6 tuần, bệnh nhân tự ý ngưng thuốc 3-4 ngày dẫn đến phản ứng thải ghép cấp. Sau khi điều trị ức chế miễn dịch tích cực khống chế thải ghép, tại thời điểm 4 tháng sau mổ tectonic PK, bệnh nhân đạt BCVA 6/9 khi chỉnh kính tiếp xúc chuyên dụng (specialty contact lens).
Bình luận: Ghép giác mạc điều trị là cuộc chiến sinh tồn của nhãn cầu, nơi phẫu thuật viên phải chuyển đổi tư duy từ "phẫu thuật tạo hình thị giác" sang "phẫu thuật loại bỏ ổ hoại tử nhiễm trùng". Điểm mấu chốt được tác giả nhấn mạnh là không bao giờ để sự cầu toàn về chất lượng mô hiến làm chậm trễ thời điểm vàng cấp cứu thủng mắt. Mảnh ghép phù nề, nội mô kém vẫn hoàn thành xuất sắc vai trò giải phẫu và tiệt trừ mầm bệnh. Về kỹ thuật, việc sử dụng vòng Flieringa và chủ động hai lỗ cắt mống mắt chu biên là nguyên tắc sống còn để tránh thảm họa phòi nội nhãn và glaucoma nghẽn góc thứ phát. Tuy nhiên, hạn chế lớn của bài báo cáo này là dựa trên chuỗi ca lâm sàng đơn trung tâm hồi cứu của một chuyên gia dày dạn kinh nghiệm; các dữ liệu về tỷ lệ sống của mảnh ghép lâu dài và biến chứng sau ghép quang học thì hai chưa được tổng hợp thành bảng số liệu thống kê có đối chứng.
Thay đổi thực hành lâm sàng
- Không trì hoãn phẫu thuật thủng giác mạc để đợi mô ghép loại một; sử dụng bất kỳ giác mạc người hiến nào sẵn có để dập tắt nhiễm trùng và tái lập buồng nhãn cầu.
- Luôn khâu cố định vòng Flieringa hoặc dùng vành mi tích hợp trước khi mở nhãn cầu trên các mắt viêm mủ hoại tử nhằm kiểm soát nguy cơ sụp củng mạc và xuất huyết tống xuất.
- Cắt lọc mép giác mạc chủ trước rồi mới tiến hành khoan giác mạc người hiến để kích thước mảnh ghép luôn lớn hơn vùng tổn thương thực tế từ 0.5 đến 1 mm.
- Tuân thủ tuyệt đối việc ngưng corticoid tại chỗ ít nhất 2 tuần sau TPK do nấm, đồng thời luôn cắt 2 lỗ mống mắt chu biên để dự phòng biến chứng tăng nhãn áp nghẽn đồng tử.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Srivalli Kaza. (2026). AIOC2026 IC299 T: Ask Not What Is Lost Work to Preserve What Is Left Therape. AIOS Editor Proceedings 2. Video ID: haB2pF7k3RI.