Bài giảng tại AIOC2026 (2026) về chủ đề mỏi mắt (Asthenopia) và bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED) nhấn mạnh sự chồng lấp triệu chứng ở người dùng thiết bị kỹ thuật số. Mỏi mắt được định nghĩa là một nhóm các bất thường về thị giác hai mắt liên quan đến công việc nhìn gần liên tục, trong khi DED có các đặc điểm cốt lõi là mất ổn định màng phim nước mắt và tăng áp lực thẩm thấu (hyperosmolarity).
Cơ chế bệnh sinh và sự chồng lấp triệu chứng
Cả DED và mỏi mắt đều liên quan mật thiết đến việc sử dụng màn hình. Các cơ chế bao gồm giảm tần suất chớp mắt, nỗ lực điều tiết và hội tụ liên tục dẫn đến mất ổn định màng phim nước mắt và căng thẳng điều tiết. Các triệu chứng như nhìn mờ, nhạy cảm với ánh sáng, chảy nước mắt, mỏi mắt và đau nhức có thể xuất hiện ở cả hai tình trạng. Nghiên cứu cho thấy hơn một nửa triệu chứng của mỏi mắt kỹ thuật số (digital eye strain) tương đồng với DED. Tác giả lưu ý rằng 66% số lần chớp mắt bị giảm trong thời gian sử dụng màn hình so với khi trò chuyện, kèm theo chớp mắt không hoàn toàn, làm ảnh hưởng đến màng phim nước mắt và khả năng thư giãn của cơ điều tiết.
Chẩn đoán và đánh giá lâm sàng
Việc chẩn đoán đòi hỏi đánh giá toàn diện bao gồm khúc xạ (có fogging để phát hiện viễn thị tiềm ẩn), kiểm tra độ trễ điều tiết bằng soi bóng đồng tử động (dynamic retinoscopy), đánh giá khả năng thư giãn điều tiết bằng flippers, và đánh giá orthoptic (cover test, vận nhãn). Các chỉ số quan trọng bao gồm điểm cận quy tụ (NPC), biên độ quy tụ và điểm cận điều tiết (NPA). Đối với bệnh nhân nghi ngờ mỏi mắt kỹ thuật số, cần đánh giá các yếu tố môi trường như thời gian sử dụng màn hình, độ chói, ánh sáng kém và độ sáng màn hình không phù hợp.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giảm tần suất chớp mắt khi dùng màn hình | 66% |
| Điểm cận quy tụ (NPC) bình thường | 6 cm |
| Điểm cận điều tiết (NPA) | 15 cm |
| Biên độ quy tụ (break point/recovery) | 28/26 |
| Tuổi bệnh nhân trong ca lâm sàng | 37 tuổi |
Quy trình ra quyết định lâm sàng
Tác giả đề xuất cây quyết định: Nếu triệu chứng không liên quan đến màn hình hoặc không giảm khi nghỉ ngơi, hãy hướng tới DED. Nếu triệu chứng liên quan đến màn hình và giảm khi nghỉ, cần xem xét mỏi mắt kỹ thuật số. Nếu có các yếu tố khô mắt mãn tính ngoài việc dùng thiết bị, chẩn đoán nghiêng về DED. Trong ca lâm sàng 37 tuổi, bệnh nhân có triệu chứng nhìn đôi sau 15-20 phút dùng màn hình, được xác định do rối loạn chức năng tuyến Meibomian (MGD) và giảm chớp mắt gây hiệu ứng lăng kính do màng phim nước mắt không ổn định.
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt dựa trên tiền sử và các dấu hiệu thực thể. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu định lượng về độ nhạy/độ đặc hiệu của các test chẩn đoán.
- Áp dụng quy tắc 20-20-20 và chớp mắt thường xuyên khi sử dụng màn hình.
- Thực hiện chườm ấm (hot fomentation) cho bệnh nhân MGD.
- Sử dụng kính chống phản quang (ARC glasses) để giảm chói.
- Kiểm tra khúc xạ kỹ lưỡng, đặc biệt là viễn thị tiềm ẩn ở người trẻ.
- Đánh giá chức năng điều tiết và quy tụ ở bệnh nhân có triệu chứng nhìn đôi khi làm việc gần.
Tài liệu tham khảo:
Anupam Sahu, 2026, Asthenopia and DED, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: gYMsthDvLas.