Bài giảng iFocus Online số 576 năm 2026 về giải phẫu hệ thống lệ đạo (lacrimal system) do Dr. Mohd Javed Ali trình bày đã cung cấp cái nhìn chuyên sâu về cấu trúc và chức năng của hệ thống dẫn lưu nước mắt. Hệ thống lệ đạo không chỉ là các ống dẫn đơn thuần mà là một cấu trúc động, phức tạp, đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự ổn định của bề mặt nhãn cầu.
Giải phẫu Punctum và các vùng chức năng
Punctum là cửa ngõ của hệ thống dẫn lưu, được duy trì độ mở nhờ các vòng sụn. Trái với quan niệm truyền thống, punctum không chỉ là một lỗ mở đơn giản mà có cấu trúc phức tạp với các vùng chuyên biệt: vùng mở (opening proper), vành punctum trong (inner punctal rim), vành punctum ngoài (outer punctal rim), vùng trắng (white zone) và vùng phân cách (separation zone). Theo thời gian, đặc biệt từ thập kỷ thứ 5 và thứ 6, vùng phân cách và vùng trắng có xu hướng co lại, dẫn đến sự gia tăng mạch máu quanh punctum (paripunctal telangiectasia), làm tăng nguy cơ viêm punctum thứ phát. Các nghiên cứu OCT (Optical Coherence Tomography) hiện đại cho thấy chiều cao ống lệ dọc (vertical canalicular height) ở người sống dao động từ 300 đến 1200 micron (0.3 - 1.2 mm), thay vì con số cố định 2 mm như sách giáo khoa cũ thường mô tả.
Canaliculus và cơ Horner
Canaliculus và cơ Horner (thường được gọi là cơ Horner-Duverney) có mối liên hệ mật thiết, không thể tách rời trong chức năng dẫn lưu. Cơ này không chỉ bao quanh canaliculus mà còn có sự phân bố sợi cơ loại 1 và loại 2 gần như 50/50, cho phép thực hiện cả cử động nhanh và cử động trương lực bền bỉ. Về mặt giải phẫu, canaliculus không phải là một ống trụ cứng mà có cấu trúc giống như đàn accordion, cho phép thay đổi hình dạng linh hoạt. Cơ Horner bao phủ toàn bộ canaliculus và khoảng 2/3 phần ngang của canaliculus, tạo ra cơ chế bơm nước mắt thông qua sự co thắt và giãn nở theo chu kỳ khi chớp mắt, kết hợp với áp lực âm được tạo ra trong túi lệ.
Lỗ mở lệ đạo chung và các van
Lỗ mở lệ đạo chung (internal common opening) vào túi lệ thường là một lỗ đơn lẻ, mặc dù các biến thể giải phẫu có thể tồn tại. Cấu trúc "xoang của Mayer" (sinus of Mayer) là một hốc sâu tại vị trí này. Van Rosen-Müller đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết dòng chảy từ canaliculus vào túi lệ. Trong các trường hợp viêm túi lệ cấp tính (acute dacryocystitis), các van này có thể sưng to, gây khó khăn cho việc thao tác dụng cụ. Các nếp gấp niêm mạc (canalicular lacrimal sac mucosal folds) cũng thường gây ra ấn tượng giả về tắc nghẽn lệ đạo chung khi thăm dò bằng que thông, đòi hỏi phẫu thuật viên phải thay đổi hướng que thông thay vì dùng lực mạnh.
Túi lệ và ống lệ mũi
Túi lệ nằm trong hố lệ, được bao quanh bởi hệ thống mạch máu phức tạp có chức năng tái hấp thu nước mắt tương tự như cầu thận. Niêm mạc túi lệ không trơn láng mà có nhiều nếp gấp, nang bạch huyết và các tuyến tiết. Ống lệ mũi (nasolacrimal duct) có chiều dài biến thiên từ 12 đến 18 mm, không phải là một ống trụ thẳng mà là cấu trúc xoắn vặn, chứa nhiều nếp gấp niêm mạc. Sự tắc nghẽn ống lệ mũi thường liên quan đến tình trạng ứ trệ của hệ thống mạch máu quanh ống. Việc phẫu thuật DCR (Dacryocystorhinostomy) nên dựa trên kích thước túi lệ của từng cá thể thay vì áp dụng các con số cố định.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Chiều cao ống lệ dọc | 300 - 1200 micron (0.3 - 1.2 mm) |
| Tỷ lệ sợi cơ Horner | 50% loại 1, 50% loại 2 |
| Chiều dài ống lệ mũi | 12 - 18 mm |
| Tỷ lệ lỗ mở lệ đạo riêng biệt | tài liệu không nêu (thấp hơn 2%) |
| Vị trí cribriform plate | 13 - 15 mm phía trên lỗ lệ đạo chung |
Bình luận: Thông tin theo [Dr. Mohd Javed Ali, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu giải phẫu 3D thay vì 2D truyền thống. Cần lưu ý rằng các số liệu về kích thước (như chiều cao ống lệ dọc) mang tính chất quan sát lâm sàng từ kinh nghiệm của tác giả, cần đối chiếu với các nghiên cứu giải phẫu học quy mô lớn hơn.
- Luôn kiểm tra các nếp gấp niêm mạc trước khi kết luận tắc nghẽn lệ đạo chung.
- Không dùng lực mạnh khi thăm dò lệ đạo để tránh tạo đường hầm giả (false passage).
- Phẫu thuật DCR nên cá thể hóa dựa trên kích thước túi lệ của bệnh nhân.
- Cần nghi ngờ tắc nghẽn chức năng nếu lệ đạo thông nhưng nước mắt vẫn trào ngược.
- Luôn đặt câu hỏi về các quan niệm giải phẫu cũ nếu kết quả lâm sàng không tương xứng.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Mohd Javed Ali, 2026, Anatomy of the Lacrimal System, iFocus Online Lecture 576, https://www.youtube.com/watch?v=KIsjPvykCXI