Giải phẫu lâm sàng giác mạc và vùng rìa: Ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
20.10.26
Last Updated

Bài giảng số 579 trong chuỗi "Back to Basics" của iFocus Online (2026) do Dr. Sayan Basu trình bày đã cung cấp cái nhìn tổng quan về giải phẫu và sinh lý học ứng dụng của giác mạc và vùng rìa (limbus). Giác mạc là mô có đặc tính trong suốt cốt lõi, với độ dày trung bình khoảng 500-600 micron ở trạng thái bình thường, và duy trì trạng thái mất nước tương đối (khoảng 80% hydrat hóa) nhờ chức năng bơm của nội mô.

Giải phẫu và sinh lý học giác mạc

Giác mạc bao gồm các lớp: biểu mô, màng Bowman, nhu mô (chiếm 90% độ dày), màng Descemet và nội mô. Biểu mô giác mạc là biểu mô lát tầng không sừng hóa, giúp duy trì tính toàn vẹn bề mặt. Nội mô giác mạc là một lớp đơn bào, khác với biểu mô ở chỗ có các mối nối khe (gap junctions) cho phép dịch từ tiền phòng đi vào nhu mô, trong khi nội mô cũng sở hữu khả năng bơm dịch ra ngoài để duy trì độ trong suốt. Giác mạc là mô vô mạch, nhận dinh dưỡng từ thủy dịch (aqueous humor) - một dịch siêu lọc từ máu qua thể mi.

Vùng rìa và tế bào gốc

Vùng rìa (limbus) là ranh giới giữa giác mạc trong suốt và củng mạc đục, nơi chứa các tế bào gốc biểu mô giác mạc (corneal epithelial stem cells). Các cấu trúc đặc trưng tại đây bao gồm các hàng rào Palisade của Vogt (palisades of Vogt) và các vòng mạch máu hình kẹp tóc. Tế bào gốc vùng rìa phân chia bất đối xứng để tạo ra các tế bào khuếch đại tạm thời (transiently amplifying cells), di chuyển về phía trung tâm giác mạc để thay thế các tế bào biểu mô đã mất. Sự toàn vẹn của vùng rìa là yếu tố tiên quyết để duy trì bề mặt giác mạc bình thường.

Thiếu hụt tế bào gốc vùng rìa và chấn thương hóa chất

Thiếu hụt tế bào gốc vùng rìa (limbal stem cell deficiency - LSCD) dẫn đến sự xâm lấn của biểu mô kết mạc lên bề mặt giác mạc, gây tân mạch và sẹo. Trong chấn thương hóa chất cấp tính, co thắt mạch (vasospasm) có thể gây thiếu máu cục bộ vùng rìa (limbal ischemia). Việc đánh giá LSCD dựa trên nhuộm fluorescein, nơi biểu mô kết mạc sẽ bắt màu nhuộm muộn (late stipple staining) do sự hiện diện của các glycoprotein kết mạc. Các phương pháp điều trị như cấy ghép biểu mô vùng rìa đơn giản (simple limbal epithelial transplantation - SLET) giúp tái tạo bề mặt giác mạc bằng cách sử dụng các mảnh ghép vùng rìa nhỏ đặt trên màng ối.

Cơ chế trong suốt của nhu mô

Độ trong suốt của nhu mô phụ thuộc vào sự sắp xếp đều đặn của các sợi collagen (chủ yếu là collagen loại I, III và V) và vai trò của các proteoglycan đóng vai trò như các miếng đệm (spacers). Khi có sự phá hủy collagen hoặc proteoglycan do viêm, sẹo hoặc phù nề, các sợi collagen bị đẩy lệch hướng, làm tán xạ ánh sáng và gây đục giác mạc. Phù giác mạc xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa áp lực nội nhãn và khả năng bơm của nội mô, dẫn đến tích tụ dịch trong nhu mô.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày giác mạc bình thường500-600 micron
Độ hydrat hóa giác mạc80%
Độ dày biểu mô tại vùng rìa12-15 lớp tế bào
Độ dày biểu mô giác mạc trung tâm4-5 lớp tế bào
Độ dày giác mạc trong phù nề700-800 micron
Bình luận: Thông tin theo Dr. Sayan Basu, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá động (dynamic assessment) trong chấn thương hóa chất thay vì chỉ dựa vào phân độ ban đầu. Việc sử dụng màng ối trong SLET không chỉ là giá thể mà còn đóng vai trò bảo vệ bề mặt và ngăn chặn sự xâm lấn của kết mạc. Cần lưu ý rằng các thuật ngữ như "haze", "scar" và "opacity" có ý nghĩa bệnh học khác nhau, trong đó "haze" thường liên quan đến sự biến đổi nguyên bào sợi cơ (myofibroblastic transformation) sau phẫu thuật khúc xạ.
  • Đánh giá thiếu máu cục bộ vùng rìa dựa trên sự biến mất của các mạch máu rìa, không chỉ dựa vào độ trắng của mắt.
  • Sử dụng nhuộm fluorescein để phát hiện sớm các khiếm khuyết biểu mô và chẩn đoán LSCD thông qua hiện tượng bắt màu muộn.
  • Phân biệt phù biểu mô (thường do tăng nhãn áp) và phù nhu mô (thường do suy nội mô) để định hướng điều trị.
  • SLET là kỹ thuật hiệu quả để tái tạo bề mặt giác mạc trong các trường hợp LSCD bằng cách sử dụng các mảnh ghép vùng rìa nhỏ.
  • Màng ối đóng vai trò quan trọng như một giá thể và hàng rào bảo vệ trong phẫu thuật tái tạo bề mặt giác mạc.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Sayan Basu, 2026, Anatomy of the Cornea and Limbus, iFocus Online, Video ID: lZId-cyWoZ0.

Xem thêm