Bài giảng iFocus Online số 583 (2026) về giải phẫu mống mắt và thể mi cung cấp cái nhìn tổng quan về cấu trúc, sự phát triển phôi thai và các ứng dụng lâm sàng quan trọng. Mống mắt và thể mi là các thành phần thiết yếu của màng bồ đào (uveal tract), đóng vai trò điều tiết ánh sáng và duy trì áp lực nội nhãn (IOP).
Giải phẫu mống mắt
Mống mắt là phần trước nhất của màng bồ đào, hoạt động như cơ hoành của máy ảnh để điều tiết lượng ánh sáng vào mắt thông qua sự thay đổi đường kính đồng tử. Mống mắt có đường kính trung bình khoảng 12 mm, độ dày khoảng 0,5 mm. Bề mặt trước của mống mắt rất gồ ghề với nhiều hốc (crypts), được chia thành vùng đồng tử (1-2 mm) và vùng thể mi (3-4 mm) bởi vòng collarette. Về mặt lâm sàng, mống mắt mỏng nhất tại chân mống mắt, đây là vị trí yếu nhất dễ dẫn đến tình trạng mống mắt bị tách khỏi chân (iridodialysis) trong các chấn thương nhãn cầu. Sự teo mống mắt từng mảng hoặc theo khu vực thường gặp trong các bệnh lý viêm, đặc biệt là viêm màng bồ đào do Herpes.
Phát triển và cấu trúc vi thể mống mắt
Mống mắt phát triển từ lá thai thần kinh (neural ectoderm) và mào thần kinh (neural crest cells). Mầm mống mắt xuất hiện từ tuần thứ 12, các cơ mống mắt bắt đầu phát triển từ tuần thứ 24. Sau sinh, chân mống mắt tiếp tục di chuyển ra sau cho đến 1 tuổi. Về cấu trúc vi thể, mống mắt gồm lớp hạn chế trước, nhu mô (chứa cơ vòng và cơ giãn đồng tử) và hai lớp biểu mô sắc tố. Cơ vòng đồng tử được chi phối bởi hệ phó giao cảm (dây thần kinh sọ III), trong khi cơ giãn đồng tử được chi phối bởi hệ giao cảm.
Giải phẫu thể mi
Thể mi là cấu trúc hình vòng nằm sau mống mắt, có mặt cắt ngang hình tam giác. Thể mi được chia thành hai phần: pars plicata (phần trước, giàu mạch máu, gồm 70-80 nếp gấp thể mi) và pars plana (phần sau, phẳng, tương đối vô mạch). Pars plana có kích thước khoảng 5 mm ở phía thái dương và 3 mm ở phía mũi, là vị trí an toàn cho các can thiệp phẫu thuật dịch kính võng mạc. Chức năng chính của thể mi là sản xuất thủy dịch (aqueous humor) thông qua ba cơ chế: bài tiết chủ động (chiếm 80%), siêu lọc và khuếch tán.
Đánh giá lâm sàng mống mắt và thể mi
Trong khi mống mắt có thể được đánh giá trực tiếp qua sinh hiển vi, thể mi bị che khuất nên cần các phương tiện hỗ trợ. Siêu âm sinh hiển vi (UBM) là tiêu chuẩn vàng hiện nay để đánh giá độ dày thể mi, các nếp gấp thể mi, vị trí thể mi so với góc tiền phòng và thủy tinh thể. UBM đặc biệt hữu ích trong chẩn đoán hội chứng plateau, các cơ chế đóng góc, u thể mi và xác định nguyên nhân hạ nhãn áp trong viêm màng bồ đào (ví dụ: sự hiện diện của màng thể mi). Nội soi thể mi là một lựa chọn khác cho phép quan sát trực tiếp, thường được sử dụng trong phẫu thuật cyclophotocoagulation.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Đường kính mống mắt | 12 mm |
| Độ dày mống mắt | 0,5 mm |
| Vùng đồng tử | 1-2 mm |
| Vùng thể mi | 3-4 mm |
| Số lượng nếp gấp thể mi | 70-80 nếp |
| Kích thước nếp gấp thể mi | 2 mm chiều dài, 0,5 mm đường kính |
| Pars plana (thái dương) | 5 mm |
| Pars plana (mũi) | 3 mm |
| Cơ chế sản xuất thủy dịch (bài tiết chủ động) | 80% |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Navya Cherukuri, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của UBM trong việc đánh giá các bệnh lý thể mi mà sinh hiển vi thông thường không thể tiếp cận. Cần lưu ý rằng các mốc giải phẫu như pars plana có thể thay đổi ở trẻ em, đòi hỏi sự thận trọng khi thực hiện các thủ thuật xâm lấn.
- Sử dụng UBM để đánh giá hạ nhãn áp dai dẳng trong viêm màng bồ đào nhằm phát hiện màng thể mi hoặc tách thể mi.
- Tuân thủ mốc giải phẫu 3-4 mm từ rìa giác mạc khi thực hiện tiêm nội nhãn hoặc phẫu thuật pars plana ở người lớn.
- Đối với trẻ em, cần thận trọng với vị trí tiêm (khoảng 1 mm từ rìa) và hướng kim thẳng đứng để tránh chạm vào thủy tinh thể.
- Không nên chỉ dựa vào kích thước nang thể mi để quyết định can thiệp, cần đánh giá thêm tính chất dịch và bệnh lý đi kèm.
- Nhận diện ectropion uveae là dấu hiệu của tình trạng viêm mạn tính, không chỉ giới hạn trong bệnh lý tân mạch mống mắt.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Navya Cherukuri, 2026, Anatomy of the Iris and Ciliary Body, iFocus Online, Video ID: x6DxCDeNtrw.