Giải phẫu và chức năng cơ vận nhãn: Tổng quan lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
14.10.26
Last Updated

Hệ thống cơ vận nhãn (extraocular muscles) bao gồm 6 cơ vận động nhãn cầu và cơ nâng mi (levator palpebrae superioris) chịu trách nhiệm cho các cử động mắt. Các cơ này được phân loại thành 4 cơ thẳng (recti) và 2 cơ chéo (oblique), với các đặc điểm giải phẫu và chi phối thần kinh chuyên biệt.

Giải phẫu cơ vận nhãn

Hầu hết các cơ vận nhãn đều có nguyên ủy từ đỉnh hốc mắt (apex of the orbit), ngoại trừ cơ chéo dưới (inferior oblique) xuất phát từ phần trước của sàn hốc mắt. Các cơ thẳng bao gồm cơ thẳng trên, thẳng dưới, thẳng trong và thẳng ngoài. Cơ nâng mi trên nằm phía trên cơ thẳng trên. Các cơ này tạo thành một hình nón cơ bao quanh dây thần kinh thị giác (optic nerve) và được kết nối bởi các vách liên cơ (intermuscular septa) để bảo vệ khoang nội nón (intra-conal compartment).

Bám tận và đường xoắn ốc Chiloé

Các cơ thẳng bám tận phía trước xích đạo nhãn cầu, trong khi các cơ chéo bám tận phía sau xích đạo ở góc phần tư sau ngoài. Khoảng cách bám tận từ rìa giác mạc (limbus) tạo thành một đường xoắn ốc đặc biệt gọi là đường xoắn ốc Chiloé (spiral of Chiloé). Cụ thể, cơ thẳng trong bám cách rìa giác mạc 5,5 mm, cơ thẳng dưới 6,5 mm, cơ thẳng ngoài 6,9 mm và cơ thẳng trên 7,7 mm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Khoảng cách bám tận cơ thẳng trong5,5 mm
Khoảng cách bám tận cơ thẳng dưới6,5 mm
Khoảng cách bám tận cơ thẳng ngoài6,9 mm
Khoảng cách bám tận cơ thẳng trên7,7 mm
Chi phối thần kinh cơ thẳng ngoàiDây thần kinh vận nhãn ngoài (abducens nerve)
Chi phối thần kinh cơ chéo trênDây thần kinh ròng rọc (trochlear nerve)
Chi phối thần kinh các cơ còn lạiDây thần kinh vận nhãn (oculomotor nerve)

Chi phối thần kinh và chức năng

Dây thần kinh vận nhãn (oculomotor nerve) chia thành hai nhánh: nhánh trên chi phối cơ nâng mi và cơ thẳng trên; nhánh dưới chi phối cơ thẳng trong, thẳng dưới và cơ chéo dưới. Dây thần kinh này cũng mang các sợi phó giao cảm đến hạch mi để chi phối cơ co đồng tử và cơ thể mi. Liệt dây III có thể gây liệt ngoài (external ophthalmoplegia) hoặc liệt toàn bộ (total ophthalmoplegia) bao gồm cả liệt cơ nội nhãn.

Động học cơ vận nhãn

Chức năng cơ được xác định qua ba trục: trục ngang (liếc lên/xuống), trục dọc (liếc trong/ngoài) và trục trước sau (xoay trong/ngoài). Các cơ thẳng và cơ chéo tạo thành nhóm cơ xoay dọc (cyclo-vertical muscles). Khi nhãn cầu liếc trong 23 độ, trục cơ thẳng trên/dưới trùng với trục thị giác. Khi liếc trong 51 độ, trục cơ chéo trên/dưới trùng với trục thị giác. Định luật Hering về sự phân bố thần kinh bằng nhau (Hering law of equal innervation) giải thích sự phối hợp giữa các cơ đối vận (yoke muscles) của hai mắt.

Bình luận: Tài liệu cung cấp kiến thức nền tảng về giải phẫu và sinh lý cơ vận nhãn. Cần lưu ý rằng các con số về khoảng cách bám tận và góc trục cơ là các giá trị trung bình giải phẫu, có thể thay đổi trên lâm sàng. Việc hiểu rõ cơ chế liệt dây III và các định luật về vận động mắt là thiết yếu để chẩn đoán lác liệt (paralytic squint).
  • Kiểm tra vận động đơn nhãn bằng cách che một mắt để đánh giá chức năng từng cơ.
  • Sử dụng định luật Hering để xác định cơ đối vận (yoke muscle) khi có bất thường vận động.
  • Phân biệt liệt ngoài và liệt toàn bộ dây III dựa trên phản xạ đồng tử và điều tiết.
  • Đánh giá sự cân bằng giữa các cơ đối vận trong các trường hợp lác liệt.

Tài liệu tham khảo:

Prof. Dalal Shawky, 2020, Extra Ocular Muscles Anatomy, Alexandria University, YouTube Channel: dalalshawky, Video ID: r-faSuB9Tqg.

Xem thêm