Bài giảng số 585 của chương trình I Focus Online năm 2026 trình bày chi tiết về giải phẫu võng mạc và các ứng dụng lâm sàng quan trọng. Võng mạc bao gồm 10 lớp, trong đó lớp thứ 10 là biểu mô sắc tố võng mạc (Retinal Pigment Epithelium - RPE), đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sự toàn vẹn của các tế bào thụ cảm ánh sáng.
Cấu trúc và chức năng của RPE
RPE là một lớp đơn bào chứa các hạt sắc tố, thực hiện các chức năng chuyển hóa và vận chuyển quan trọng. Tế bào RPE không có khả năng tái tạo, giúp hấp thụ ánh sáng tán xạ thông qua các hạt melanin và tham gia vào quá trình tái tạo tế bào thụ cảm ánh sáng cũng như chu trình vitamin A. Sự rối loạn chức năng RPE ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của các tế bào thụ cảm ánh sáng. Các sắc tố trong RPE bao gồm melanosomes (chứa melanin), lipofuscin (dấu hiệu lão hóa) và melanolipofuscin (dấu hiệu của tế bào RPE già, kém chức năng). Các bệnh lý như albinism (bạch tạng) gây giảm sắc tố, dẫn đến tình trạng blond fundus và giảm thị lực do thiếu điểm cố định tại hoàng điểm.
Tế bào thụ cảm ánh sáng và các lớp võng mạc
Tế bào thụ cảm ánh sáng bao gồm tế bào que (rods) và tế bào nón (cones). Số lượng tế bào que dao động từ 90 đến 120 triệu, trong khi tế bào nón từ 4 đến 6 triệu. Mật độ tế bào nón cao nhất tại trung tâm hoàng điểm (foveola), trong khi tế bào que không hiện diện tại đây. Về mặt hình ảnh học, lớp Ellipsoid zone (trước đây gọi là ISOS junction) là một dải tăng phản xạ quan trọng trên OCT. Các tế bào nón được phân loại thành S-cone (ngắn), M-cone (trung bình) và L-cone (dài), với tỷ lệ phân bố khác nhau trong võng mạc.
Các lớp plexiform và tế bào thần kinh
Lớp plexiform ngoài (OPL) là nơi tiếp hợp giữa tế bào thụ cảm ánh sáng (neuron bậc 1) và tế bào lưỡng cực/ngang (neuron bậc 2). Lớp plexiform trong (IPL) là nơi tiếp hợp giữa tế bào lưỡng cực (neuron bậc 2) và tế bào hạch (neuron bậc 3). Tế bào amacrine đóng vai trò điều biến tín hiệu và có ý nghĩa lâm sàng trong bệnh võng mạc đái tháo đường, nơi sự rối loạn chức năng sớm của chúng có thể ảnh hưởng đến độ nhạy tương phản và flicker sensitivity. Tế bào Muller là tế bào thần kinh đệm chính, hỗ trợ cấu trúc và duy trì cân bằng ion, với các kênh aquaporin đóng vai trò trong các bệnh lý mạch máu võng mạc.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Số lượng tế bào que | 90 đến 120 triệu |
| Số lượng tế bào nón | 4 đến 6 triệu |
| Số lượng tế bào lưỡng cực | 35 triệu |
| Thời gian dark adaptation cho ERG | tối thiểu 20 phút |
| Cấp máu võng mạc | 2/3 trong (động mạch trung tâm võng mạc), 1/3 ngoài (tuần hoàn hắc mạc) |
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ giải phẫu võng mạc để giải thích các dấu hiệu trên OCT và ERG. Một điểm cần lưu ý là sự khác biệt giữa mật độ tế bào nón tại hoàng điểm và tổng số lượng tế bào nón ở ngoại vi. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp các con số cụ thể về độ nhạy/độ đặc hiệu của các xét nghiệm chẩn đoán, chỉ tập trung vào cơ chế bệnh sinh.
- Áp dụng kiến thức về giải phẫu võng mạc để giải thích các hình ảnh OCT trong bệnh lý mạch máu (ví dụ: CRAO, BRAO).
- Sử dụng ERG để đánh giá chức năng võng mạc, phân biệt tổn thương lớp ngoài (a-wave) và lớp trong (b-wave).
- Thực hiện kỹ thuật tiêm nội nhãn cẩn thận để tránh chạm vào thủy tinh thể, đặc biệt ở trẻ em.
- Lưu ý sự khác biệt giữa kỹ thuật core vitrectomy và shave mode để tránh gây rách võng mạc.
- Nhận diện sớm các dấu hiệu rối loạn chức năng tế bào amacrine thông qua độ nhạy tương phản trong bệnh võng mạc đái tháo đường.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Poornachandra B, 2026, Anatomy of the Retina, iFocus Online, Video ID: Y2yho4xh7iU.