Giảm nguy cơ sa sút trí tuệ: Các bằng chứng nghiên cứu mới nhất

Bs Ngô Hữu Thế
13.10.26
Last Updated

Nghiên cứu được trình bày trong tập 46 của chương trình Zoom In on Dementia (2026) cho thấy lên đến 45% các trường hợp sa sút trí tuệ (dementia) có thể phòng ngừa hoặc trì hoãn bằng cách can thiệp vào các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ các chỉ số thống kê và vai trò của lối sống trong việc quản lý sức khỏe não bộ.

Hiểu về các con số và yếu tố nguy cơ

Báo cáo của Lancet Commission (2024) tổng hợp bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng để xác định các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi. Con số 45% tổng thể dựa trên phương pháp phân số quy trách nhiệm dân số (Population Attributable Fractions - PAF). Điều này có nghĩa là nếu một yếu tố nguy cơ cụ thể được loại bỏ hoàn toàn, tỷ lệ sa sút trí tuệ trong dân số sẽ giảm tương ứng. Ví dụ, nếu mất thính lực (hearing loss) chiếm 7% PAF, việc loại bỏ yếu tố này sẽ giúp giảm 7% tỷ lệ sa sút trí tuệ trong dân số, không nhất thiết là giảm 7% nguy cơ cá nhân. Các nghiên cứu lớn như Framingham Heart Study (bắt đầu từ 1948) cho thấy nguy cơ sa sút trí tuệ suốt đời ở tuổi 55 là 42%, và con số này cao hơn ở những người mang gen APOE4 (45-60%) hoặc phụ nữ trên 75 tuổi (lên đến 69%).

Các cấp độ phòng ngừa và can thiệp

Phòng ngừa được chia thành ba cấp độ: (1) Phòng ngừa nguyên phát (primary prevention) nhằm tránh bệnh xảy ra, ví dụ giảm amyloid và tau trong não thông qua lối sống; (2) Phòng ngừa thứ phát (secondary prevention) nhằm phát hiện bệnh sớm qua các dấu ấn sinh học (blood-based biomarkers) hoặc PET scans; (3) Phòng ngừa cấp ba (tertiary prevention) nhằm trì hoãn tiến triển ở người đã có suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment - MCI). Các can thiệp lối sống như tập thể dục, hoạt động xã hội và kích thích nhận thức vẫn có hiệu quả ngay cả khi bệnh đã tiến triển đến giai đoạn trung bình.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Nguy cơ sa sút trí tuệ suốt đời (tuổi 55)42%
Nguy cơ ở người mang gen APOE445% đến 60%
Nguy cơ ở phụ nữ trên 75 tuổilên đến 69%
PAF của mất thính lực7%
Tỷ lệ nguy cơ do di truyền55%
Tỷ lệ nguy cơ do lối sống/môi trường45%
Bình luận: Cần lưu ý rằng các con số PAF mang tính chất ước tính dân số, không phải dự báo cá nhân. Việc nhấn mạnh vào lối sống là cần thiết nhưng cần tránh gây áp lực tâm lý (lifestyle shaming) cho người bệnh, đặc biệt là những người có yếu tố di truyền không thể thay đổi như APOE4.

Quản lý yếu tố nguy cơ và lối sống

Các yếu tố tim mạch chuyển hóa (cardiometabolic factors) được tóm tắt qua từ viết tắt BOLD: Blood pressure (huyết áp cao ở tuổi trung niên), Obesity (béo phì, đặc biệt là mỡ nội tạng), LDL (cholesterol LDL cao), và Diabetes (đái tháo đường không kiểm soát). Đối với tập luyện, các nghiên cứu như FINGER trial và US POINTER cho thấy lợi ích của việc kết hợp tập aerobic, kháng lực (resistance exercises), cân bằng và linh hoạt. Mặc dù khó định lượng chính xác, các nghiên cứu JAMA Neurology cho thấy đi bộ 4.000 bước mỗi ngày đã có lợi ích đáng kể, và 10.000 bước là mục tiêu tối ưu. Các hoạt động như khiêu vũ được đánh giá cao vì kết hợp cả yếu tố thể chất, xã hội và nhận thức (ghi nhớ bước nhảy).

  • Ưu tiên kiểm soát huyết áp và duy trì hoạt động thể chất thường xuyên.
  • Kết hợp đa dạng các loại hình tập luyện: aerobic, kháng lực, cân bằng và linh hoạt.
  • Duy trì kết nối xã hội chất lượng để giảm nguy cơ trầm cảm và cô lập.
  • Thận trọng với các loại thực phẩm chức năng; chỉ bổ sung vitamin B12 khi có chỉ định do thiếu hụt.
  • Không nên quá lo lắng về các con số cụ thể trong các nghiên cứu quan sát, hãy tập trung vào lối sống lành mạnh tổng thể.

Tài liệu tham khảo:

BrightFocus Foundation, 2026, Reducing Dementia Risk: What New Research Reveals, Zoom In on Dementia, Episode 46, https://www.youtube.com/watch?v=YJV2_sY65y4

Xem thêm