Giới thiệu về OCT và Giải phẫu võng mạc trên OCT: Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
13.10.26
Last Updated

Chương trình đào tạo "OCT from A to Z" (2025) cung cấp cái nhìn lâm sàng toàn diện về kỹ thuật chụp cắt lớp võng mạc (Optical Coherence Tomography - OCT) cho các bác sĩ nhãn khoa. OCT là phương pháp thăm khám không xâm lấn (non-invasive) và không tiếp xúc (non-contact), hiện là công cụ chẩn đoán quan trọng nhất trong nhãn khoa, có khả năng thay thế nhiều phương pháp thăm khám khác trong tương lai gần.

Tổng quan về OCT

OCT hoạt động dựa trên nguyên lý coherence (sự kết hợp/tương quan) của ánh sáng, cho phép kiểm soát độ sâu (depth) khi chụp ảnh. Kỹ thuật này cung cấp hình ảnh cắt lớp (cross-section) độ phân giải cao của các cấu trúc nhãn cầu. Các thế hệ máy OCT đã tiến hóa từ Time Domain (tốc độ khoảng 6.000-7.000 A-scan/giây), qua Spectral Domain (có cải tiến Enhanced Depth Imaging - EDI để quan sát hắc mạc), đến thế hệ hiện đại nhất là Swept Source, cung cấp hình ảnh với độ phân giải và độ sâu tốt nhất, cho phép quan sát rõ võng mạc, dịch kính, hắc mạc và củng mạc.

Giải phẫu võng mạc trên OCT

Trên hình ảnh OCT, võng mạc được chia thành các lớp dựa trên độ phản xạ (reflectivity). Lớp biểu mô sắc tố võng mạc (Retinal Pigment Epithelium - RPE) là mốc giải phẫu quan trọng nhất, có độ phản xạ cao (hyper-reflective). Phía trên RPE là các lớp võng mạc, phía dưới là hắc mạc. Các lớp võng mạc bao gồm: RPE, lớp tiếp giáp giữa đoạn trong và đoạn ngoài tế bào thụ cảm ánh sáng (IS/OS junction), màng ngăn ngoài (External Limiting Membrane - ELM), lớp nhân ngoài, lớp rối ngoài, lớp nhân trong, lớp rối trong, lớp tế bào hạch, lớp sợi thần kinh và màng ngăn trong (Internal Limiting Membrane - ILM). Đặc biệt, vùng hoàng điểm có cấu trúc lớp rối ngoài dày hơn do sự hiện diện của sợi Henle (Henle fiber layer).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thế hệ OCT Time Domain6.000-7.000 A-scan/giây
Các lớp võng mạc chính9 lớp
Các lớp hắc mạc chính5 lớp
Vùng hoàng điểm (Fovea)1,5 mm
Vùng quanh hoàng điểm (Parafovea)2,5 mm
Vùng ngoại hoàng điểm (Perifovea)5,5 mm
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa "topography" (hình thái bề mặt) và "tomography" (cắt lớp) là nền tảng để đọc OCT. Một điểm cần lưu ý là thuật ngữ "COST" và "ROST" được tác giả mô tả như các artifact hình ảnh do sự sắp xếp của các đầu tận tế bào thụ cảm ánh sáng, không phải là các lớp giải phẫu thực thụ. Việc nắm vững các thuật ngữ này giúp bác sĩ tránh nhầm lẫn khi chẩn đoán các bệnh lý võng mạc.

Hướng dẫn viết báo cáo OCT

Để đảm bảo tính hệ thống, báo cáo OCT nên bao gồm 7 mục chính: 1. Hình thái hố trung tâm (Foveal contour); 2. Độ dày võng mạc trung tâm (Central foveal thickness) tính bằng micron; 3. Tình trạng giao diện dịch kính - võng mạc (Vitreoretinal interface); 4. Sự hiện diện của các vùng phản xạ bất thường (hyper/hypo-reflective); 5. Tình trạng lớp IS/OS junction; 6. Bản đồ độ dày hoàng điểm (Macular thickness map); 7. Các thông số OCT Angiography (OCTA) bao gồm 4 lớp (superficial, intermediate, deep, choriocapillaris). Việc mô tả chính xác các tổn thương (ví dụ: fragmentation, interruption, rupture) là chìa khóa để chẩn đoán đúng.

  • Luôn kiểm tra tình trạng giao diện dịch kính - võng mạc trước khi đánh giá các lớp võng mạc sâu.
  • Sử dụng bản đồ độ dày (Macular map) để định hướng vùng tổn thương (fovea, parafovea, perifovea).
  • Phân biệt rõ giữa các thuật ngữ mô tả tổn thương lớp RPE: fragmentation (nhiều điểm khuyết) và interruption (một điểm khuyết đơn lẻ).
  • OCTA là công cụ thay thế hiệu quả cho chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography) trong việc đánh giá hệ thống mạch máu võng mạc.
  • Luôn chú ý đến các artifact (ví dụ: projection artifact) khi đọc hình ảnh OCTA để tránh chẩn đoán nhầm mạch máu bất thường.

Tài liệu tham khảo:

Ahmed Selim, 2025, OCT from A to Z (part 1), Strabismus from A to Z, Video ID: jJhY_9qrKOk

Xem thêm