Hiệu chỉnh quang học loạn thị: Nguyên lý lâm sàng và thực hành

Bs Ngô Hữu Thế
16.10.26
Last Updated

Bài giảng iFocus Online số 570 (2026) về chủ đề quang học và khúc xạ module 45 đã trình bày chi tiết về cơ chế, chẩn đoán và các phương pháp hiệu chỉnh loạn thị (astigmatism). Loạn thị là tật khúc xạ do sự thay đổi công suất hội tụ giữa các kinh tuyến của mắt, dẫn đến việc ánh sáng không hội tụ tại một điểm mà tạo thành các mặt phẳng hội tụ, được biểu diễn qua Sturm's conoid (conoid của Sturm).

Cơ chế và phân loại loạn thị

Trong mắt loạn thị, hai kinh tuyến chính có công suất khác nhau, tạo ra hai đường tiêu (focal lines) tại các độ sâu khác nhau. Mục tiêu của hiệu chỉnh là làm xẹp conoid của Sturm để hai đường tiêu hội tụ tại võng mạc. Loạn thị được phân loại dựa trên nguyên nhân (giác mạc, nội nhãn như thủy tinh thể, võng mạc) và dựa trên hướng trục (loạn thị thuận - with the rule, loạn thị nghịch - against the rule, loạn thị chéo - oblique). Loạn thị thuận thường gặp ở người trẻ, trong khi loạn thị nghịch có xu hướng tăng theo tuổi. Loạn thị không đều (irregular astigmatism) gây khó khăn cho việc chỉnh kính và thường liên quan đến sẹo giác mạc, keratoconus hoặc sau phẫu thuật RK.

Chẩn đoán và nguyên tắc hiệu chỉnh

Việc chẩn đoán dựa trên khúc xạ chủ quan, retinoscopy (soi bóng đồng tử) và các thiết bị hỗ trợ như keratometry, topographer. Nguyên tắc soi bóng đồng tử là kinh tuyến cần chỉnh song song với hướng di chuyển của vệt sáng, trục kính cần chỉnh song song với trục dài của vệt sáng. Đối với loạn thị thuận, trục kính trụ dương thường nằm dọc (90 độ). Các hướng dẫn lâm sàng khuyến cáo chỉ nên chỉnh kính cho bệnh nhân có triệu chứng. Đối với trẻ em dưới 6 tuổi, tránh chỉnh kính nếu loạn thị dưới 2.00 diopter để không ảnh hưởng quá trình emmetropization (chính thị hóa). Với loạn thị chéo, cần cân nhắc chỉnh sớm hơn do triệu chứng asthenopic (mỏi mắt) thường nặng hơn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ loạn thị trong tật khúc xạ60%
Loạn thị độ thấp50%
Loạn thị từ 1.00 đến 4.00 diopter24%
Loạn thị chéo trong dân số1/3
Độ loạn thị từ võng mạc0.25 đến 0.5 diopter
Ngưỡng chỉnh kính loạn thị thuận< 0.75 diopter (cân nhắc không chỉnh)
Ngưỡng chỉnh kính loạn thị nghịch< 0.75 diopter (cân nhắc không chỉnh)
Ngưỡng chỉnh kính trẻ em < 6 tuổi< 2.00 diopter (tránh chỉnh)

Lựa chọn phương pháp điều trị

Kính gọng là phương pháp phổ biến, tuy nhiên kính tiếp xúc (contact lenses) mang lại ưu thế quang học hơn trong các trường hợp loạn thị cao hoặc loạn thị không đều nhờ giảm thiểu vấn đề khoảng cách đỉnh (vertex distance). Các loại kính tiếp xúc bao gồm kính mềm toric, RGP (rigid gas permeable), và kính củng mạc (scleral lenses). Kính củng mạc tạo ra một hồ chứa nước mắt, giúp che phủ bề mặt giác mạc không đều, rất hiệu quả trong các trường hợp sẹo giác mạc hoặc khô mắt nặng. Trong phẫu thuật đục thủy tinh thể, việc sử dụng toric IOL hoặc các đường rạch giác mạc (arcuate keratotomies) là các lựa chọn để giảm loạn thị tồn dư.

Bình luận: Thông tin theo [iFocus Online, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa quyết định chỉnh kính, đặc biệt là tránh lạm dụng chỉnh kính trụ độ thấp ở bệnh nhân không triệu chứng để giảm gánh nặng chi phí và logistic. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cụ thể cho từng phương pháp, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm chuyên gia.
  • Ưu tiên chỉnh kính cho bệnh nhân có triệu chứng asthenopic rõ rệt.
  • Sử dụng kính tiếp xúc củng mạc cho các trường hợp loạn thị không đều hoặc sẹo giác mạc.
  • Luôn kiểm tra và xác nhận trục kính khi thay đổi đơn kính cho bệnh nhân.
  • Cân nhắc sử dụng SIA (surgically induced astigmatism) 0.12 cho đường rạch 2.4mm nếu không có dữ liệu cá nhân.
  • Ưu tiên ghi đơn kính theo dạng kính trụ âm (negative cylinder) để thuận tiện cho việc mài kính và phẫu thuật.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Việc quản lý loạn thị không đều bằng kính củng mạc đã được chứng minh là cải thiện đáng kể chất lượng thị giác thông qua việc giảm quang sai bậc cao (higher order aberrations). Cần lưu ý theo dõi tình trạng thiếu oxy giác mạc khi sử dụng kính tiếp xúc cứng trong thời gian dài.


Tài liệu tham khảo:

Dr. Tanvi Haldipurkar, 2026, Applied Optics 3. Optical Correction of Astigmatism, iFocus Online, Video ID: vhMMJJ3_1BM.

Xem thêm