Hội chứng cơ hình lê: Giải phẫu, chẩn đoán và các phương pháp điều trị lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Hội chứng cơ hình lê (Piriformis syndrome - PS) là một nguyên nhân ít phổ biến và thường bị chẩn đoán nhầm gây đau mông và đau chân, với tỷ lệ lưu hành được báo cáo thường dao động từ 5% đến 8%, nhưng đôi khi được ghi nhận cao tới 36% ở những bệnh nhân bị đau thắt lưng (Essentials of Pain Medicine, 2018). Tài liệu này tổng quan về giải phẫu cơ hình lê, các nguyên nhân, dấu hiệu lâm sàng và các phương pháp điều trị hội chứng này.

Giải phẫu cơ hình lê và thần kinh tọa

Cơ hình lê có hình tháp, xuất phát từ mặt trước của các đốt sống cùng S2–S4, bao khớp cùng chậu và mặt mông của xương chậu gần mặt sau của gai chậu. Cơ chạy ngang qua khuyết ngồi lớn, trở nên gân và bám vào hố cơ hình lê ở mặt trong của mấu chuyển lớn xương đùi. Các nhánh bụng của dây thần kinh sống S1 và S2 đi vào mặt sâu của cơ để chi phối nó. Chức năng chính của cơ là dạng và xoay ngoài xương đùi. Thần kinh tọa, thần kinh bì đùi sau, các thần kinh mông và mạch máu mông đi bên dưới cơ hình lê.

Thần kinh tọa có đường kính điển hình là 2 cm, được hình thành bởi các nhánh bụng (L4–S3) của đám rối thắt lưng cùng và thoát ra khỏi khung chậu qua khuyết ngồi lớn. Đây là một dây thần kinh hỗn hợp, chứa cả sợi vận động chi phối mặt sau đùi, hông và đầu gối, cùng các sợi cảm giác chi phối toàn bộ bề mặt chân dưới đầu gối ngoại trừ bắp chân trước trong và mặt trong bàn chân. Thần kinh tọa thường đi phía dưới cơ hình lê và sau đó chia thành thần kinh chày và thần kinh mác. Các biến thể giải phẫu giữa thần kinh tọa và cơ hình lê đã được mô tả với tỷ lệ từ 6,4% đến 16,9%. Ý nghĩa lâm sàng của giải phẫu biến thể vẫn còn gây tranh cãi, vì không có sự khác biệt về tỷ lệ giải phẫu bất thường trong một loạt ca phẫu thuật bệnh nhân PS so với giải phẫu tử thi (16,2% so với 16,9%).

Sinh lý bệnh, dấu hiệu và triệu chứng

Biểu hiện lâm sàng của PS có thể do cả đau thân thể và đau thần kinh. Đau cơ mạc của chính cơ hình lê là nguyên nhân chính của thành phần đau thân thể. Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ bao gồm chấn thương vùng chậu hoặc mông, phì đại hoặc co thắt cơ hình lê và/hoặc các cơ sinh đôi lân cận, giới tính nữ, mang thai, bất thường giải phẫu của cơ hình lê hoặc thần kinh tọa, chênh lệch chiều dài chân (tối thiểu nửa inch), béo phì, bại não thứ phát do tăng trương lực, tăng ưỡn thắt lưng, nhiễm trùng và hiếm khi là hiệu ứng khối từ các tổn thương chiếm chỗ. Chấn thương vi mô đối với cơ hình lê có thể xảy ra do chấn thương quá mức ở vận động viên hoặc cá nhân làm việc chân tay nặng nhọc. Tiền sử chấn thương thường được ghi nhận ở khoảng 50% các trường hợp.

Trong một đánh giá của 55 nghiên cứu, các đặc điểm phổ biến nhất của PS bao gồm đau mông, đau nhạy cảm bên ngoài qua khuyết ngồi lớn, đau tăng lên khi ngồi lâu và đau tăng lên với các thao tác làm tăng sức căng cơ hình lê. Bệnh nhân PS thường phàn nàn về đau mông có hoặc không có lan xuống chân cùng bên. Đau mông thường lan từ xương cùng đến mấu chuyển lớn. Đau gluteal lan xuống chân cùng bên thường xuất hiện nếu cơ hình lê kích thích thần kinh tọa. Đau trầm trọng hơn khi ngồi lâu, như khi lái xe hoặc đạp xe, hoặc khi đứng dậy từ tư thế ngồi. Đau có thể xảy ra khi đại tiện do cơ hình lê nằm gần thành chậu bên và tồi tệ hơn sau khi ngồi trên bề mặt cứng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ lưu hành PS5%–8% (cao tới 36% ở bệnh nhân đau thắt lưng)
Tỷ lệ biến thể giải phẫu thần kinh tọa/cơ hình lê6,4%–16,9%
Tỷ lệ chấn thương trong tiền sửKhoảng 50%
Tỷ lệ thành công điều trị bảo tồn75%–80%
Tỷ lệ cải thiện sau phẫu thuậtKhoảng 75%

Kỹ thuật tiêm cơ hình lê và thần kinh quanh tọa

Điều trị PS bao gồm vật lý trị liệu kết hợp với thuốc chống viêm, thuốc giảm đau và thuốc giãn cơ. Vật lý trị liệu liên quan đến việc kéo giãn cơ hình lê với tư thế gấp, khép và xoay trong hông. Các kỹ thuật tiêm hiện nay bao gồm xác định cơ hình lê bằng siêu âm, điện cơ (Electromyography - EMG), soi huỳnh quang, hoặc sử dụng hướng dẫn CT hoặc MRI. Trong kỹ thuật của Fishman et al., soi huỳnh quang và EMG được sử dụng để xác định cơ hình lê. Vị trí kim chính xác được xác nhận bằng điện sinh lý với EMG cơ và bằng X-quang bằng cách tiêm chất cản quang. Trong phương pháp hướng dẫn bằng CT, cơ được xác định và việc đưa kim được hướng dẫn bằng X-quang. Thuốc gây tê tại chỗ với steroid được tiêm vào cơ, có thể được thay thế bằng tiêm độc tố botulinum loại A (BTX-A) nếu có co thắt hoặc phì đại.

Một kỹ thuật khác sử dụng bờ dưới của khớp cùng chậu làm mốc. Bệnh nhân được đặt ở tư thế nằm sấp và bờ dưới của khớp cùng chậu, khuyết ngồi lớn và đầu xương đùi được xác định bằng soi huỳnh quang. Một cây kim cách điện được kết nối với máy kích thích thần kinh được đưa vào 1–2 cm bên và 1–2 cm đuôi so với bờ dưới của khớp cùng chậu. Kim được đẩy vuông góc cho đến khi đạt được phản ứng vận động của thần kinh tọa và được kéo lại 0,3–0,5 cm để tránh tiêm vào trong thần kinh, sau đó tiêm corticosteroid (40 mg triamcinolone hoặc methylprednisolone) trộn với 5–8 mL nước muối. Tiêm steroid quanh thần kinh được khuyến cáo ngay cả khi không có dấu hiệu chèn ép thần kinh tọa. Kim sau đó được kéo lại thêm 1,0 cm để đầu kim nằm trong bụng cơ hình lê, chất cản quang được sử dụng để xác nhận vị trí, và tiêm thêm thuốc gây tê tại chỗ và steroid (5–8 mL 1% lidocaine và 40 mg triamcinolone hoặc methylprednisolone).

ThuốcLiều khởi đầu/duy trìTối đaLưu ý theo dõi
Triamcinolone hoặc Methylprednisolone40 mgtài liệu không nêuTrộn với 5–8 mL nước muối
Lidocaine 1%5–8 mLtài liệu không nêutài liệu không nêu
Botulinum toxin type A100 mouse unitstài liệu không nêutài liệu không nêu
Botulinum toxin type B5000–10,000 unitstài liệu không nêutài liệu không nêu
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc chẩn đoán hội chứng cơ hình lê chủ yếu dựa trên lâm sàng và loại trừ các nguyên nhân khác gây đau thắt lưng hoặc đau thần kinh tọa. Các nghiệm pháp như Pace, Lasègue, Freiberg và FAIR (Flexed, Adducted, and Internally Rotated) là những công cụ hỗ trợ quan trọng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các nghiệm pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu thay đổi, và chẩn đoán xác định thường khó khăn. Việc sử dụng hình ảnh học như MRI hoặc MRN (Magnetic Resonance Neurography) có thể hữu ích trong các trường hợp nghi ngờ cao hoặc khi cần loại trừ các bệnh lý khác.
  • Đau trong hội chứng cơ hình lê thường khu trú ở vùng mông và có thể lan xuống chân nếu thần kinh tọa bị chèn ép hoặc kích thích.
  • Các dấu hiệu khám lâm sàng để xác nhận hội chứng cơ hình lê bao gồm nghiệm pháp Pace, Lasègue và Freiberg.
  • Chẩn đoán hội chứng cơ hình lê thường được thực hiện dựa trên sự hiện diện của các triệu chứng nêu trên và các nghiệm pháp kích thích dương tính.
  • Tiêm steroid và thuốc gây tê tại chỗ vào cơ hình lê và quanh thần kinh có thể mang lại sự giảm đau kéo dài vài tháng.
  • Nếu sự giảm đau chỉ là tạm thời, tiêm độc tố botulinum có thể cung cấp sự giảm đau lâu dài hơn.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mặc dù hội chứng cơ hình lê thuộc chuyên khoa đau và cơ xương khớp, các bác sĩ nhãn khoa cần lưu ý rằng các bệnh lý thần kinh ngoại biên hoặc các hội chứng đau mạn tính có thể liên quan đến các bệnh lý hệ thống hoặc các rối loạn tự miễn. Việc sử dụng độc tố botulinum trong điều trị hội chứng cơ hình lê có cơ chế tương tự như trong điều trị co thắt mi mắt (blepharospasm) hoặc lác (strabismus), nơi độc tố botulinum được sử dụng để gây liệt cơ tạm thời. Cần thận trọng với các tác dụng phụ toàn thân khi sử dụng độc tố botulinum liều cao.


Tài liệu tham khảo:

Dost Khan, Ariana Nelson, 2018, Chapter 67: Piriformis Syndrome, Essentials of Pain Medicine, 613-617.

Xem thêm