Chương 57 trong sách Essentials of Pain (2018) tổng quan về các thủ thuật cắt bỏ thần kinh (ablative neurosurgical procedures) như một phương pháp điều trị đau mạn tính không đáp ứng với các liệu pháp bảo tồn. Mặc dù sự phát triển của các kỹ thuật tăng cường như kích thích thần kinh (neurostimulation) và phân phối thuốc nội tủy (intrathecal drug delivery) đã thay thế phần lớn các can thiệp này, các thủ thuật cắt bỏ vẫn giữ vai trò quan trọng trong kho vũ khí ngoại thần kinh cho những bệnh nhân được lựa chọn kỹ lưỡng.
Tổng quan chung
Việc cắt đứt các đường dẫn truyền thần kinh ngoại biên hoặc trung ương là phương pháp trực tiếp để giải quyết đau khó trị. Các mục tiêu bao gồm dây thần kinh ngoại biên, hạch, dải gai-đồi (spinothalamic tract), và các cấu trúc trên lều như đồi thị (thalamus) và hồi đai (cingulate gyrus). Các phương pháp bao gồm cắt bỏ/nhổ dây thần kinh (avulsion/resection), nhiệt đông (thermocoagulation - TC), hoặc tổn thương bằng tần số vô tuyến (radiofrequency - RF). Bệnh nhân cần được thử nghiệm các liệu pháp bảo tồn (phục hồi chức năng, thuốc, tiêm) và kích thích thần kinh trước khi cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ do nguy cơ di chứng thần kinh vĩnh viễn.
Tổn thương vùng vào rễ thần kinh lưng (DREZ)
Tổn thương vùng vào rễ thần kinh lưng (Dorsal Root Entry Zone - DREZ) được thực hiện lần đầu bởi Sindou (1972) và Nashold (1974) nhằm loại bỏ các phần của hệ thần kinh trung ương đã bị nhạy cảm trung ương (central sensitization). Thủ thuật này chủ yếu điều trị đau do giật rễ đám rối cánh tay (traumatic brachial plexus root avulsions). Kỹ thuật bao gồm bóc tách vi phẫu các rễ thần kinh, sau đó tạo tổn thương ở mặt bên của vùng vào rễ bằng phương pháp Sindou (vi nhiệt đông) hoặc kim RF (đường kính 0.25 mm, 75°C trong 15 giây). Đối với đau mặt, tổn thương được thực hiện tại nhân đuôi (nucleus caudalis) của dây V.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ giảm đau tốt (DREZ) | 50%–80% bệnh nhân |
| Tỷ lệ biến chứng thất điều (DREZ nhân đuôi) | 39% (với kim RF cải tiến) |
| Tỷ lệ giảm đau >75% (Haninec et al. 2014) | 71% bệnh nhân |
Cắt dây thần kinh ngoại biên và cắt hạch
Cắt dây thần kinh ngoại biên (peripheral neurectomy) thường dùng cho đau dây thần kinh sinh ba (trigeminal neuralgia) và u thần kinh ngoại biên (peripheral neuromas). Cắt hạch (ganglionectomy) nhằm tránh tái sinh thần kinh ngoại biên. Đối với hạch C2, thủ thuật được chỉ định cho đau dây thần kinh chẩm (occipital neuralgia) khó trị. Kết quả cắt hạch rất thay đổi, với tỷ lệ giảm đau tốt dao động từ 19% đến 80% tùy theo nghiên cứu và bệnh lý nền.
Cắt thần kinh giao cảm (Sympathectomy)
Cắt thần kinh giao cảm được chỉ định cho đau do giao cảm (sympathetically mediated pain - SMP) như hội chứng đau vùng phức tạp (CRPS). Phẫu thuật cắt hạch T2-T3 qua nội soi là phổ biến nhất cho đau chi trên. Biến chứng bao gồm tràn khí màng phổi, hội chứng Horner, và đau sau cắt thần kinh (postsympathectomy neuralgia).
Cắt dải gai-đồi (Cordotomy)
Cắt dải gai-đồi (cordotomy) ngắt quãng các đường dẫn truyền đau ở góc trước bên của tủy sống. Thủ thuật qua da (percutaneous cordotomy) thường thực hiện ở mức C1-C2. Kết quả cho thấy tỷ lệ thành công ban đầu cao (khoảng 75% ở 6 tháng), nhưng giảm dần theo thời gian. Biến chứng nghiêm trọng bao gồm suy hô hấp (0.5%–27%) và đau mới khởi phát (1%–16%).
Cắt tủy sống mép (Commissural Myelotomy)
Cắt tủy sống mép (commissural myelotomy) cắt các sợi dải gai-đồi bắt chéo ở mép trước tủy sống, chủ yếu cho đau vùng chậu và thân dưới. Các nghiên cứu cho thấy giảm đau tốt nhưng có nguy cơ yếu chân và bí tiểu.
Tổn thương trong não (Intracerebral Lesions)
Các thủ thuật như cắt dải não giữa (midbrain tractotomy), cắt đồi thị (thalamotomy), cắt tuyến yên (hypophysectomy), và cắt hồi đai (cingulotomy) được sử dụng cho đau khó trị không đáp ứng với các can thiệp tủy sống. Cắt hồi đai nhắm vào thành phần cảm xúc của đau. Kết quả thường khiêm tốn và có xu hướng giảm dần theo thời gian.
Bình luận: Thông tin theo Rosenow, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thủ thuật này hiện nay ít được thực hiện do sự phổ biến của các kỹ thuật điều biến thần kinh (neuromodulation). Hạn chế lớn nhất của các nghiên cứu được trích dẫn là tính chất hồi cứu, cỡ mẫu nhỏ và thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) hiện đại.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các thủ thuật cắt bỏ thần kinh sọ (như dây V) hoặc cắt hạch giao cảm cổ trên có thể ảnh hưởng đến cảm giác giác mạc và điều tiết đồng tử. Cần lưu ý nguy cơ viêm loét giác mạc do mất cảm giác (neurotrophic keratopathy) sau các can thiệp vào dây V hoặc hạch Gasser. Các biến chứng như hội chứng Horner sau cắt giao cảm cũng cần được theo dõi sát về mặt nhãn khoa.
- Ưu tiên thử nghiệm kích thích thần kinh trước khi cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ.
- Lựa chọn bệnh nhân kỹ lưỡng dựa trên nguyên nhân đau (ác tính vs lành tính).
- Theo dõi sát biến chứng thần kinh vĩnh viễn và đau mới khởi phát sau phẫu thuật.
- Cân nhắc tiên lượng sống của bệnh nhân ung thư khi chọn thủ thuật xâm lấn.
Tài liệu tham khảo:
Rosenow, J., 2018, Ablative Neurosurgical Procedures for Treatment of Chronic Pain, Essentials of Pain, pp 523-530.