Hội chứng co rút nhãn cầu (Duane Retraction Syndrome): Cơ chế bệnh sinh và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Hội chứng Duane (Dwayne syndrome) được mô tả đầy đủ về mặt lâm sàng bởi Dwayne vào năm 1905, mặc dù các báo cáo tiền thân đã xuất hiện từ năm 1887 (Stilling) và 1896 (Turk). Đây là một rối loạn bẩm sinh thuộc nhóm các rối loạn phân bố thần kinh sọ bẩm sinh (Congenital Cranial Disinnervation Disorders - CCDD).

Cơ chế bệnh sinh

Bệnh lý cốt lõi của hội chứng Duane là sự bất sản hoặc thiểu sản dây thần kinh vận nhãn ngoài (abducent nerve). Do thiếu sự phân bố thần kinh đến cơ trực ngoài, dây thần kinh vận nhãn (oculomotor nerve) sẽ gửi một nhánh bất thường đến cơ này. Kết quả là cơ trực ngoài nhận được sự phân bố thần kinh từ cả hai nguồn, dẫn đến hiện tượng đồng co thắt (co-contraction) của cơ trực ngoài và cơ trực trong khi bệnh nhân cố gắng liếc vào trong (adduction). Sự đồng co thắt này gây ra hiện tượng co rút nhãn cầu và hẹp khe mi, vốn là dấu hiệu đặc trưng (hallmark) của bệnh. Các thay đổi xơ hóa cơ là thứ phát sau sự phân bố thần kinh bất thường này.

Phân loại lâm sàng

Hội chứng Duane được chia thành ba loại chính dựa trên tình trạng phân bố thần kinh và chức năng cơ:

  • Loại 1: Dây thần kinh vận nhãn ngoài bị thiếu hoàn toàn, cơ trực ngoài nhận nhánh nhỏ từ dây vận nhãn. Bệnh nhân thường có hạn chế liếc ra ngoài (abduction).
  • Loại 2: Dây thần kinh vận nhãn ngoài bị thiểu sản nhưng vẫn hiện diện, cơ trực ngoài nhận sự phân bố từ cả dây vận nhãn ngoài và dây vận nhãn.
  • Loại 3: Tương tự loại 1 nhưng nhánh từ dây vận nhãn đến cơ trực ngoài lớn hơn, gây hạn chế cả liếc vào trong và liếc ra ngoài.
Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Loại hội chứng3 loại chính (1, 2, 3)
Cơ chế upshoot/downshootCơ học (trượt cơ) hoặc do phân bố thần kinh
Liên quan hệ thốngGoldenhar syndrome, Radial ray anomalies, Wildervanck syndrome
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa nguyên nhân cơ học (do trượt cơ trực ngoài) và nguyên nhân do phân bố thần kinh (do đồng co thắt cơ trực dưới/trên) là rất quan trọng để quyết định phương pháp phẫu thuật. Hạn chế của việc chẩn đoán lâm sàng là khó chính xác, do đó cần hỗ trợ từ chẩn đoán hình ảnh như MRI để quan sát sự di lệch của cơ.

Quản lý phẫu thuật

Chỉ định phẫu thuật bao gồm: lệch trục nhãn cầu ở tư thế nguyên phát, tư thế đầu bất thường, hoặc upshoot/downshoot đáng kể. Đối với độ lác nhỏ (khoảng 15 prism diopters), có thể thực hiện lùi cơ trực trong hoặc chuyển vị cơ trực trên. Đối với độ lác lớn (25-30 prism diopters), cần kết hợp lùi cơ trực trong và chuyển vị cơ. Cần lưu ý khi thực hiện chuyển vị cơ trực trên, phải bóc tách tỉ mỉ để tránh tổn thương cơ chéo trên và cân cơ nâng mi. Đối với các trường hợp có co rút nhãn cầu nặng, cần lùi cả cơ trực trong và trực ngoài.

  • Luôn kiểm tra tư thế đầu và độ lác ở tư thế nguyên phát trước khi quyết định liều lượng phẫu thuật.
  • Tránh phẫu thuật cắt ngắn cơ trực ngoài vì có thể làm tăng tình trạng co rút nhãn cầu.
  • Sử dụng kỹ thuật Y-splitting cho các trường hợp upshoot/downshoot do nguyên nhân cơ học.
  • Cân nhắc lùi cơ trực ngoài ở mắt lành nếu mắt bệnh có hạn chế vận nhãn quá mức.
  • Luôn kiểm tra các bất thường hệ thống đi kèm (như cột sống cổ) ở bệnh nhân có cổ ngắn.

Tài liệu tham khảo:

Strabismus from A to Z, 2025, Daune Retraction Syndrome, YouTube Video ID: j2bwRveeDgY, 00:56:24.

Xem thêm