Tiếp cận ban đầu và phân loại thủng giác mạc
Tại hội thảo AIOC 2026, phiên IC22 đã trình bày hướng dẫn thực hành về xử trí thủng giác mạc (corneal perforation). Trong tình huống đa chấn thương (poly trauma), ưu tiên hàng đầu là phân loại (triage) để đảm bảo bệnh nhân ổn định toàn thân trước khi chuyển đến chuyên khoa mắt. Các tình trạng đe dọa tính mạng như mảng sườn di động (flail chest) hoặc tràn khí màng phổi (pneumothorax) cần được đánh giá và xử trí trước. Sau khi bệnh nhân ổn định, cần kiểm tra tình trạng tiêm phòng uốn ván (injection TT) trong vòng 5 năm qua và bổ sung nếu cần thiết. Đánh giá tại đèn khe (slit lamp) giúp xác định mức độ tổn thương, từ đó tiên lượng thị lực cho bệnh nhân và người nhà.
Xử trí cấp cứu và các sai lầm thường gặp
Một nguyên tắc sống còn trong xử trí thủng giác mạc là tuyệt đối không băng ép (patch) mắt. Thay vào đó, cần đặt khiên bảo vệ mắt (eye shield) tựa lên hai điểm lồi xương là xương trán và xương gò má (malar bone) để tránh áp lực lên nhãn cầu. Không được sử dụng thuốc nhỏ mắt kháng sinh tại chỗ trong giai đoạn này do nguy cơ nhiễm trùng hoặc độc tính. Bệnh nhân cần được bắt đầu dùng kháng sinh toàn thân và được hướng dẫn nhịn ăn uống để chuẩn bị cho phẫu thuật dưới gây mê toàn thân (general anesthesia), ngoại trừ các trường hợp rách nhỏ, không có tổn thương đi kèm. Việc lấy sự đồng thuận (informed consent) là bắt buộc, cần giải thích rõ các biến chứng và tiên lượng thị lực.
Nguyên tắc khâu vết thương giác mạc
Mục tiêu chính của phẫu thuật là đạt được sự đóng kín nhãn cầu hoàn toàn và kín nước (watertight closure). Bốn nguyên tắc khâu vết thương bao gồm: (1) Đặt chỉ vuông góc với mép vết thương; (2) Độ sâu chỉ đạt 90% bề dày giác mạc; (3) Khoảng cách chỉ đều nhau ở hai bên mép vết thương; (4) Kiểm soát vùng nén (zone of compression) bằng cách điều chỉnh độ dài của các mũi khâu. Cần tránh cầm nắm trực tiếp mép vết thương để hạn chế mất mô. Sau khi khâu, cần bơm hơi vào tiền phòng (anterior chamber) để kiểm tra độ kín và đảm bảo không có tổ chức nội nhãn (như mống mắt hoặc thể thủy tinh) bị kẹt trong vết thương.
Chiến lược điều trị theo kích thước và nguyên nhân
Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào kích thước và vị trí thủng. Đối với các lỗ thủng nhỏ (< 3 mm), keo dán mô (corneal gluing) kết hợp kính tiếp xúc điều trị (BCL) là lựa chọn ưu tiên. Đối với các lỗ thủng trung bình (3-5 mm) hoặc thủng ngoại vi, có thể sử dụng mảnh ghép Tenon (Tenon's patch graft) hoặc mảnh ghép hình bán nguyệt (crescentic patch graft). Với các lỗ thủng lớn (> 5 mm) hoặc thủng trung tâm, ghép giác mạc điều trị (therapeutic keratoplasty) là cần thiết. Trong các trường hợp viêm giác mạc do miễn dịch, việc kiểm soát bệnh lý nền bằng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân là yếu tố quyết định để tránh tái phát.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Kích thước thủng nhỏ | < 3 mm |
| Kích thước thủng trung bình | 3 - 5 mm |
| Kích thước thủng lớn | > 5 mm |
| Thời gian thoái hóa keo dán | 6 - 8 tuần |
| Chi phí keo Fibrin | > 10.000 đơn vị tiền tệ |
| Vị trí lấy mảnh ghép Tenon | 1 - 2 mm sau rìa |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật dán keo và ghép Tenon là giải pháp tạm thời (temporizing) quan trọng trong bối cảnh khan hiếm mô giác mạc. Cần lưu ý rằng việc debride biểu mô xung quanh vết thương là bước then chốt để keo bám dính tốt. Hạn chế lớn nhất của keo dán là nguy cơ bong sớm nếu bề mặt không khô hoặc nếu có tình trạng viêm miễn dịch tiến triển.
- Luôn kiểm tra tình trạng tiêm phòng uốn ván cho bệnh nhân chấn thương mắt.
- Tuyệt đối không băng ép mắt trong trường hợp thủng nhãn cầu.
- Sử dụng khiên bảo vệ mắt tựa vào xương trán và xương gò má.
- Luôn debride biểu mô xung quanh vết thủng trước khi dán keo để tăng độ bám dính.
- Kiểm soát bệnh lý miễn dịch nền là bắt buộc để tránh tái phát thủng giác mạc.
Tài liệu tham khảo:
Prabhakar Singh, Pranita Sahay, Parul Chavla Gupta, Sharon Duza, 2026, From Melt to Mend A Practical Guide to Corneal Perforation Repair, AIOC 2026 IC22, aioseditorproceedings, Video ID: SBGibWo9IpI.