Năm 2026, bác sĩ Akila Chandrasekaran báo cáo hướng dẫn thực hành kê đơn kính ở trẻ em tại hội nghị AIOC, nhấn mạnh sự cần thiết của việc cá thể hóa số đo khúc xạ dựa trên liệt điều tiết toàn diện. Đánh giá thị lực trẻ em đòi hỏi bác sĩ không chỉ ghi nhận độ cầu khúc xạ đơn thuần mà phải xem xét toàn diện sự phát triển chức năng thị giác và tương tác hai mắt nhằm ngăn ngừa nhược thị.
Thách thức và khai thác bệnh sử trong khúc xạ trẻ em
Khám khúc xạ ở bệnh nhi thường gặp khó khăn do trẻ dễ bị gán mác là thiếu hợp tác, dù trên thực tế trẻ không thể đưa ra đáp ứng chủ quan đáng tin cậy như người lớn. Quy trình đánh giá bắt buộc phải sử dụng thuốc liệt điều tiết (cycloplegia) và yêu cầu nhiều lần tái khám kiểm tra. Nguy cơ lớn nhất mà bác sĩ lâm sàng phải đối mặt là sự hình thành của nhược thị (amblyopia) nếu tật khúc xạ bị bỏ sót.
Kê đơn kính cho trẻ không đơn thuần là đo khúc xạ rồi gắn kính; bác sĩ cần tiếp cận trẻ như một chỉnh thể toàn diện. Việc khai thác bệnh sử chi tiết đóng vai trò quyết định, bao gồm: tuổi của trẻ, người cung cấp thông tin, triệu chứng phàn nàn chính, các biến cố thời kỳ tiền sản, sản khoa hoặc chu sinh, cùng tiền sử chậm phát triển thể chất hay tâm thần vận động. Trong kỷ nguyên hiện nay, tiền sử liên quan đến cận thị đòi hỏi khai thác kỹ thời gian tiếp xúc màn hình thiết bị điện tử, thời gian tham gia hoạt động ngoài trời và thời gian dành cho các hoạt động nhìn gần. Đồng thời, bác sĩ phải quan sát hành vi thị giác của trẻ để xác định trẻ có chủ động tương tác bằng mắt tốt hay có hội chứng giảm chú ý đi kèm.
Quy trình lượng giá thị giác và vai trò của liệt điều tiết
Đánh giá lâm sàng khởi đầu bằng việc đo thị lực để đối chiếu xem mức độ giảm thị lực có tương xứng với độ khúc xạ ghi nhận hay không. Tiếp đó, kỹ thuật soi bóng đồng tử không liệt điều tiết (dry retinoscopy) và khúc xạ chủ quan được tiến hành. Trước khi tra thuốc liệt điều tiết, bác sĩ bắt buộc phải thực hiện nghiệm pháp che mắt (cover test) khi nhìn xa và nhìn gần kết hợp khám vận nhãn toàn diện. Sau đó, quy trình soi bóng đồng tử có liệt điều tiết mới được triển khai. Kỹ thuật làm mờ (fogging) và thử kính sau liệt điều tiết (post-mydriatic testing) chỉ có giá trị ở trẻ lớn có khả năng hợp tác đáp ứng thị giác chính xác.
Vai trò của việc nhỏ liệt điều tiết được minh chứng rõ qua hai tình huống lâm sàng:
- Tình huống 1: Bệnh nhi 8 tuổi đến khám vì nhìn mờ kéo dài 1 tháng. Khúc xạ không liệt điều tiết ghi nhận độ cận thị khoảng -4,00 D đến -4,50 D cả hai mắt. Tuy nhiên, sau khi nhỏ liệt điều tiết, độ khúc xạ thực tế giảm xuống chỉ còn -0,50 D và -0,75 D. Đây là trường hợp co quắp điều tiết (accommodative spasm) hay giả cận thị (pseudomyopia). Nếu chỉ đo khúc xạ khô và kê kính trừ quá mức (over-minus), trẻ sẽ xuất hiện các triệu chứng suy nhược thị giác (asthenopic symptoms) nghiêm trọng.
- Tình huống 2: Bệnh nhi 6 tuổi có lác trong luân phiên. Khúc xạ không liệt điều tiết là +2,00 D, nhưng sau liệt điều tiết ghi nhận tăng vọt lên +5,50 D. Nếu không làm liệt điều tiết, trẻ sẽ bị chỉnh thiếu viễn thị, dẫn đến nguy cơ nhược thị tiến triển và tình trạng lác trong (esotropia) không thể giải quyết.
Khúc xạ liệt điều tiết là tiêu chuẩn vàng, đặc biệt ở nhóm tuổi chưa biết nói (preverbal), bệnh nhi có suy nhược thị giác, lác hoặc viễn thị ẩn. Atropine được ưu tiên lựa chọn khi có co quắp điều tiết hoặc ở trẻ lác trong dưới 5 tuổi. Nếu trẻ có chống chỉ định với atropine hoặc cyclopentolate, bác sĩ có thể thay thế bằng homatropine.
Chiến lược xử trí cận thị và cơ chế mất nét chu biên
Đối với tật cận thị ở trẻ em (ví dụ trường hợp trẻ 4 tuổi có cận thị đơn thuần cả hai mắt), nguyên tắc bất di bất dịch là không chỉnh thiếu (under-correction) cũng như không chỉnh thừa (over-correction). Việc chỉnh thiếu cận thị hiện nay đã được chứng minh là một yếu tố nguy cơ thúc đẩy cận thị tiến triển nhanh hơn. Ngược lại, kê kính quá số âm sẽ gây ra suy nhược điều tiết.
Trường hợp ngoại lệ duy nhất là bệnh nhân có cận thị đi kèm lác ngoài ngắt quãng (intermittent exotropia - IXT). Trong tình huống này, liệu pháp kê kính âm quá độ (over-minus therapy) có thể được chỉ định nhằm kích thích quy tụ điều tiết và cải thiện khả năng hợp nhất hai mắt (fusional capacity).
Để hiểu tại sao không được chỉnh thiếu số cận thị, cần nắm vững quá trình chính thị hóa (emmetropization). Khi mới sinh, nhãn cầu mang tính chất viễn thị và hiện tượng mất nét viễn thị (hyperopic defocus) là tín hiệu thúc đẩy nhãn cầu dài ra. Ở một mắt cận thị không được chỉnh kính hoặc chỉnh thiếu số, hiện tượng mất nét viễn thị chu biên (peripheral hyperopic defocus) tiếp tục kích thích trục nhãn cầu dài thêm. Ngay cả khi được chỉnh kính đơn tròng thông thường, tiêu điểm trung tâm hội tụ đúng trên võng mạc nhưng vùng chu biên vẫn tồn tại mất nét viễn thị. Các chiến lược kiểm soát cận thị hiện đại tập trung vào việc biến đổi vùng mất nét viễn thị chu biên này thành mất nét cận thị chu biên (myopic defocus), từ đó kìm hãm sự dài ra của trục nhãn cầu.
Bác sĩ cần tầm soát kỹ loạn dưỡng võng mạc (hỏi triệu chứng quáng gà, rung giật nhãn cầu), các hội chứng toàn thân phối hợp và tiền sử sinh non ở trẻ cận thị cao. Đồng thời, công tác tư vấn phụ huynh cần tập trung vào việc giảm kỳ thị đeo kính, kiểm soát thời gian làm việc nhìn gần và tăng thời gian hoạt động ngoài trời.
Xử trí viễn thị và can thiệp lác trong điều tiết
Viễn thị là vùng xám trong thực hành nhãn nhi. Khi trẻ bị viễn thị mức độ trung bình từ +2,50 D đến +5,00 D mà không được điều trị, nỗ lực điều tiết để nhìn rõ sẽ kéo theo quy tụ điều tiết quá mức, dẫn đến lác trong. Đối với viễn thị nặng trên +5,00 D, nỗ lực điều tiết không thể bù trừ để mang lại hình ảnh sắc nét, trẻ sẽ biểu hiện nhược thị do tật khúc xạ (ametropic amblyopia).
Phác đồ can thiệp dựa vào sự hiện diện của lác trong:
- Viễn thị có lác trong: Phải chỉnh hết toàn bộ số viễn thị liệt điều tiết (full cycloplegic correction), ngay cả khi độ viễn chỉ ở mức +1,50 D. Ví dụ trẻ 5 tuổi có lác trong 35 lăng kính (PD) nhìn xa và 40 PD nhìn gần, liệt điều tiết ra viễn +5,00 D đến +6,00 D cả hai mắt, cần cấp đủ số kính. Để giúp trẻ thích nghi với độ kính cộng cao lần đầu, có thể cho tra thuốc liệt điều tiết như homatropine (homide) trong 2 tuần. Sau 1 tháng đeo kính, nếu lác trong tồn dư dưới 8 PD ở cả nhìn xa và nhìn gần, đó là lác trong điều tiết do khúc xạ thuần túy và chỉ cần duy trì kính. Nếu độ lác tồn dư trên 8 PD đồng đều ở xa và gần, đó là lác trong điều tiết một phần và có thể cần phẫu thuật sau này. Nếu lác trong nhìn gần nhiều hơn nhìn xa và tỷ số AC/A lớn hơn 5, trẻ cần được kê kính hai tròng kiểu Executive (đường phân hai tròng cắt ngang tâm đồng tử).
- Viễn thị không kèm lác trong (chính thị hoặc lác ngoài): Cho phép chỉnh thiếu từ 0,75 D đến 1,50 D nhằm khuyến khích chính thị hóa tự nhiên, miễn là không làm suy giảm thị lực và trạng thái hợp thể hai mắt.
- Giảm dần độ kính (weaning): Ở trẻ đã đeo kính viễn thị nhiều năm duy trì thị lực 6/6 và trạng thái hai mắt tốt, có thể hạ dần số cộng theo từng bước nhỏ 0,50 D. Quá trình này chỉ thực hiện sau giai đoạn trưởng thành thị giác (visual maturation period). Nếu trẻ đang đeo kính hai tròng, phải cắt bỏ phần nhìn gần trước, chuyển về kính đơn tròng trước khi xem xét giảm độ nhìn xa.
Trẻ có nhu cầu đặc biệt thường đi kèm tình trạng trễ điều tiết (lag of accommodation), do đó cũng hưởng lợi đáng kể từ việc chỉnh kính cộng. Bác sĩ cần tư vấn rõ cho phụ huynh hiểu rằng lác trong điều tiết thuần túy không được phẫu thuật mà phải điều trị triệt để bằng kính.
Quản lý loạn thị và nguy cơ nhược thị do lệch khúc xạ
Hệ thống điều tiết của mắt không thể bù trừ hay tự triệt tiêu được độ loạn thị. Do đó, loạn thị cần được chỉnh toàn bộ. Tuy nhiên, loạn thị hai mắt dưới 1,50 D thường không gây nhược thị. Trái lại, loạn thị chéo (oblique astigmatism) mang nguy cơ nhược thị rất cao. Đối với trẻ nhỏ có độ loạn thị thấp, bác sĩ không nên ép trẻ phải mang kính quá sớm.
Khi phát hiện loạn thị cao (ví dụ trường hợp có độ trụ -4,00 D và -3,50 D), loạn thị không đều hoặc loạn thị kết hợp, bác sĩ bắt buộc phải tầm soát và loại trừ các bệnh lý kèm theo như viêm kết mạc dị ứng (tật dụi mắt), bất thường mi mắt và giác mạc chóp (keratoconus). Nếu chỉ số khúc xạ giác mạc K có độ cong dốc bất thường, chụp bản đồ giác mạc (corneal topography) là chỉ định bắt buộc.
Đối với lệch khúc xạ (anisometropia), nguy cơ nhược thị có thể xảy ra ở trẻ mới 3 tuổi. Ngưỡng chênh lệch gây nhược thị ở mắt viễn thị thấp hơn đáng kể so với cận thị do viễn thị có tính sinh nhược thị mạnh hơn. Mọi trường hợp nhược thị do lệch khúc xạ đều phải được chỉnh hoàn toàn theo kết quả khúc xạ liệt điều tiết kèm theo tư vấn giám sát tuân thủ điều trị nghiêm ngặt.
| Chỉ số / Thực thể lâm sàng | Khuyến cáo và mốc số liệu theo bài giảng |
|---|---|
| Độ tuổi xuất hiện nguy cơ nhược thị do lệch khúc xạ | Từ 3 tuổi, tài liệu ghi nhận rõ |
| Ngưỡng loạn thị hai mắt không gây nhược thị | Dưới 1,5 diop cả hai mắt |
| Mức chỉnh thiếu cho phép ở viễn thị không lác | Chỉnh thiếu từ 0,75 đến 1,5 diop, bảo tồn thị lực và hợp thị |
| Bước hạ số kính viễn thị khi giảm dần liều (weaning) | Hạ chậm từng bước 0,5 diop sau giai đoạn trưởng thành thị giác |
| Ngưỡng tỷ số AC/A chỉ định kính hai tròng | Tỷ số AC/A lớn hơn 5, dùng kính hai tròng Executive |
| Thời gian dùng thuốc liệt điều tiết hỗ trợ dung nạp kính viễn | 2 tuần tra homatropine ở trẻ lần đầu mang kính số cộng cao |
Khuyến cáo thực hành, lịch tái khám và tuân thủ điều trị
Bác sĩ thực hành có thể tham khảo ngưỡng chỉ định kê đơn theo hướng dẫn cập nhật tháng 2/2026 của Viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) hoặc đồng thuận quốc gia của tác giả Saxena và cộng sự dành cho trẻ em Ấn Độ. Điểm chung của các hướng dẫn là ngưỡng chỉ định can thiệp sẽ thấp hơn khi có lác hoặc lệch khúc xạ đi kèm, đồng thời viễn thị có ngưỡng can thiệp chặt chẽ hơn so với loạn thị và cận thị.
Lịch tái khám phân định theo bệnh cảnh lâm sàng:
- Thị lực chỉnh kính tối đa (BCVA) ban đầu kém: Hẹn tái khám trong vòng 12 tuần. Đây là khoảng thời gian thích ứng khúc xạ (refractive adaptation period). Nếu sau thời gian này thị lực vẫn không cải thiện, bác sĩ mới bắt đầu liệu pháp điều trị nhược thị chuyên sâu (như bịt mắt).
- Trẻ có lác trong: Tái khám sau 1 tháng để đánh giá lại trục nhãn cầu và mức độ đáp ứng chỉnh lác của kính.
- Trẻ có cận thị kết hợp lác ngoài ngắt quãng: Tái khám sau 3 tháng để đánh giá khả năng kiểm soát lác khi đeo kính.
- Các trường hợp tật khúc xạ thông thường khác: Tái khám định kỳ mỗi 6 tháng.
Khi đánh giá thị lực tái khám, cần cẩn trọng vì phương pháp đo bằng từng chữ thị lực đơn lẻ (single optotype) có thể đánh giá thấp mức độ nhược thị do bỏ qua hiện tượng bó kết (crowding phenomenon). Bác sĩ phải kiểm tra độ thẳng hàng của nhãn cầu, khám kiểm tra trực tiếp gọng và tròng kính xem trẻ có nhìn đúng tâm quang học hay không để tìm nguyên nhân nếu trẻ không tuân thủ mang kính.
Bình luận: Bài trình bày của bác sĩ Akila Chandrasekaran cung cấp một khung thực hành chặt chẽ nhằm giải quyết bài toán khúc xạ nhãn nhi, tuy nhiên bài giảng mang tính chất tổng quan từ ca lâm sàng đơn lẻ và khuyến cáo hội nghị nên thiếu các dữ liệu định lượng về tỷ lệ thành công của các phân nhóm điều trị. Việc chỉ định kính hai tròng Executive với đường ranh giới cắt ngang đồng tử đòi hỏi cơ sở kỹ thuật chế tác quang học chính xác cao, điều không phải lúc nào cũng sẵn có tại các tuyến cơ sở. Hơn nữa, việc chỉ định homatropine trong 2 tuần để hỗ trợ thích nghi kính viễn thị cần được cân nhắc kỹ lưỡng đối với tác động thị giác nhìn gần trong học tập của trẻ.
Hành động lâm sàng thay đổi thực hành:
- Bắt buộc đo khúc xạ liệt điều tiết ở toàn bộ bệnh nhi có lác, suy nhược thị giác hoặc nghi ngờ giả cận thị trước khi ra quyết định kê đơn.
- Cấp toàn bộ độ viễn thị đo được sau liệt điều tiết cho bất kỳ trẻ nào có lác trong, dù độ viễn chỉ ở mức 1,50 D; tuyệt đối không phẫu thuật lác khi chưa triệt tiêu lác bằng kính.
- Tuyệt đối không kê thiếu số cận thị cho trẻ nhỏ; kiểm soát cận thị phải hướng đến việc loại bỏ mất nét viễn thị chu biên thông qua kính chuyên dụng hoặc điều chỉnh hành vi thị giác.
- Theo dõi sát giai đoạn thích ứng khúc xạ trong 12 tuần trước khi vội vã kết luận nhược thị kháng trị và chỉ định bịt mắt.
Tài liệu tham khảo:
Chandrasekaran A, 2026, Clinical Practice Guidelines for Prescribing Glasses in Children, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: V9WNK_1OoGc.