Khả năng phục hồi và tính dễ tổn thương của tế bào hạch võng mạc nhạy sáng nội tại (ipRGCs)

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Nghiên cứu của Cella và Mure (2026) về tế bào hạch võng mạc nhạy sáng nội tại (intrinsically photosensitive retinal ganglion cells - ipRGCs) cho thấy sự phân hóa rõ rệt trong khả năng sống sót của các tế bào này tùy thuộc vào bối cảnh bệnh lý. Mặc dù ipRGCs thể hiện khả năng chống chịu đáng kể với các tổn thương cấp tính như chấn thương thần kinh thị giác, chúng lại cho thấy tính dễ tổn thương trong các bệnh lý thoái hóa thần kinh mãn tính như bệnh Alzheimer và Parkinson.

ipRGCs là một lớp tế bào hạch võng mạc chuyên biệt

ipRGCs là một tập hợp nhỏ các tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cells - RGCs) biểu hiện sắc tố melanopsin, đóng vai trò trung tâm trong các chức năng thị giác không tạo ảnh (non-image-forming - NIF) như điều hòa nhịp sinh học, phản xạ đồng tử với ánh sáng và điều chỉnh giấc ngủ. Khác với các RGC thông thường, ipRGCs có phản ứng bền bỉ với ánh sáng. Chúng được phân loại thành ít nhất sáu phân nhóm (M1–M6) dựa trên đặc điểm hình thái, phân tử và chức năng. Sự đa dạng này cho phép các phân nhóm ipRGCs hoạt động trong các dải cường độ ánh sáng và miền thời gian khác nhau, đồng thời ảnh hưởng đến phản ứng của chúng đối với stress và bệnh tật.

Khả năng phục hồi của ipRGCs đối với các tổn thương cấp tính

ipRGCs thể hiện khả năng chống chịu cao với các tổn thương cấp tính như chấn thương thần kinh thị giác, tăng nhãn áp (ocular hypertension - OHT), bệnh lý thần kinh thị giác do ty thể và độc tính kích thích (excitotoxicity). Trong các mô hình chấn thương thần kinh thị giác, ipRGCs, đặc biệt là phân nhóm M1, được bảo tồn tốt hơn đáng kể so với các RGC thông thường. Các nghiên cứu cho thấy ipRGCs có thể chiếm tới 82% quần thể RGC còn lại 60 ngày sau chấn thương. Khả năng này được cho là liên quan đến các đặc tính nội tại như hoạt động bền bỉ, khả năng đệm canxi hiệu quả và sự hỗ trợ từ các yếu tố thần kinh như PACAP.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ sống sót sau chấn thương thần kinh thị giác82% quần thể RGC còn lại sau 60 ngày
Tỷ lệ mất tế bào do độc tính NMDA~7.6% ở ipRGCs so với 58.4% ở tổng số RGC
Tỷ lệ giảm mật độ ipRGCs ở bệnh nhân Parkinson25–30% so với nhóm chứng
Tỷ lệ giảm mật độ ipRGCs ở chuột P23H (RP)lên đến 67% theo tuổi
Bình luận: Thông tin theo Cella và Mure, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Khả năng chống chịu của ipRGCs trong các mô hình cấp tính là một cơ chế bảo vệ tự nhiên quan trọng, tuy nhiên, cần lưu ý rằng sự chuyển đổi từ trạng thái chống chịu sang dễ tổn thương trong các bệnh lý mãn tính vẫn là một giả thuyết cần được nghiên cứu thêm.

Tính dễ tổn thương của ipRGCs trong lão hóa và bệnh thoái hóa thần kinh

Trái ngược với khả năng chống chịu trong các tổn thương cấp tính, ipRGCs lại dễ bị tổn thương trong quá trình lão hóa và các bệnh thoái hóa thần kinh mãn tính. Trong bệnh Alzheimer, các phân tích sau tử thi cho thấy mật độ ipRGCs giảm, teo sợi nhánh và thay đổi hình thái. Trong bệnh Parkinson, sự suy giảm mật độ ipRGCs (đặc biệt là M1, M1d, M2) có thể liên quan đến sự rối loạn của các mạch dopaminergic tại võng mạc. Trong bệnh Huntington, ipRGCs cho thấy sự nhạy cảm nội tại, đặc biệt là phân nhóm M1 bị mất thông qua quá trình chết tế bào theo chương trình. Những thay đổi này thường đi kèm với sự rối loạn nhịp sinh học và giấc ngủ, phản ánh sự suy giảm chức năng của các mạch tín hiệu ánh sáng.

Cơ chế tiềm ẩn của sự phục hồi và dễ tổn thương

Sự phục hồi và dễ tổn thương của ipRGCs được cho là kết quả của sự tương tác giữa các đặc tính nội tại và bối cảnh bệnh lý. Các cơ chế bảo vệ như hoạt động bền bỉ, khả năng đệm canxi và nội dung ty thể cao có thể trở nên có hại dưới áp lực mãn tính. Ví dụ, sự hoạt động bền bỉ liên tục có thể gây ra gánh nặng trao đổi chất và ion, dẫn đến stress oxy hóa và tích tụ protein sai hỏng. Sự chuyển đổi từ trạng thái bảo vệ sang gây hại này giải thích tại sao ipRGCs có thể sống sót sau chấn thương cấp tính nhưng lại suy thoái trong các bệnh lý thoái hóa mãn tính.

  • Đánh giá chức năng ipRGCs thông qua pupillometry có thể là dấu ấn sinh học tiềm năng cho các bệnh thoái hóa thần kinh.
  • Cần chuẩn hóa các giao thức đo lường phản xạ đồng tử (PIPR) để tăng độ nhạy và độ đặc hiệu trong chẩn đoán.
  • Liệu pháp ánh sáng có tiềm năng điều chỉnh các rối loạn nhịp sinh học và giấc ngủ liên quan đến rối loạn chức năng ipRGCs.
  • Sự khác biệt về giới tính trong phản ứng của ipRGCs cần được xem xét trong các nghiên cứu tương lai.
  • Cần nghiên cứu sâu hơn về sự đóng góp của các phân nhóm ipRGCs cụ thể trong từng bệnh lý để phát triển các chiến lược điều trị đích.

Tài liệu tham khảo:

Arianna Cella, Ludovic S. Mure, 2026, Intrinsically photosensitive retinal ganglion cells: Context-Dependent resilience and vulnerability, Neurobiology of Sleep and Circadian Rhythms, Tập 21, trang 100153, DOI: 10.1016/j.nbscr.2026.100153.

Xem thêm