Các liệu pháp nhãn khoa tác dụng kéo dài trong điều trị bệnh khô mắt

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED) là một rối loạn nhãn khoa đa yếu tố với tỷ lệ lưu hành ngày càng tăng, trở thành một trong những tình trạng nhãn khoa phổ biến nhất hiện nay (Liu Z et al., 2026). Việc sử dụng thuốc nhỏ mắt truyền thống thường đòi hỏi tần suất tra thuốc cao, gây khó khăn cho sự tuân thủ của bệnh nhân và làm tăng nguy cơ tác dụng phụ, do đó, các hệ thống phân phối thuốc tác dụng kéo dài (long-acting ocular drug delivery systems) đang trở thành hướng nghiên cứu quan trọng để cải thiện thời gian lưu trú trên bề mặt nhãn cầu và tăng sinh khả dụng của thuốc.

Cơ chế phân phối thuốc tác dụng kéo dài

Các cơ chế chính bao gồm hấp phụ tĩnh điện dựa trên mucin, chuyển pha sol-gel tại chỗ, vận chuyển xuyên tế bào qua nanomicelle và phản xạ thần kinh qua thụ thể lạnh. Mucin bề mặt nhãn cầu mang điện tích âm, cho phép các chất mang thuốc cation tương tác tĩnh điện để kéo dài thời gian lưu trú. Hệ thống sol-gel tại chỗ (in situ sol-gel transition) chuyển từ dạng lỏng sang gel khi tiếp xúc với nhiệt độ bề mặt nhãn cầu (32–34 °C) hoặc thay đổi pH/ion. Nanomicelle (10–200 nm) sử dụng cấu trúc lõi-vỏ để bao bọc thuốc kỵ nước, tăng cường thẩm thấu qua biểu mô giác mạc. Ngoài ra, các chất chủ vận TRPM8 kích hoạt phản xạ thần kinh để thúc đẩy tiết nước mắt tự nhiên.

Các dạng bào chế và hệ thống phân phối

Các dạng bào chế bao gồm nhũ tương (như Ikervis® 0.1% cyclosporine A), dung dịch không chứa nước (như CyclASol® dựa trên công nghệ EyeSol®), gel tại chỗ (như CsA-LNC-CP), gel đúc sẵn (CyclAGel), nanomicelle (Cequa® 0.09% cyclosporine A), chất chủ vận TRPM8 (Tryptyr® 0.003% acoltremon), cấy ghép hydrogel (OTX-CSI, OTX-DED, LacriFill®), kính áp tròng điều trị và miếng dán vi kim (CE-MN). Mỗi hệ thống có cơ chế riêng biệt nhằm tối ưu hóa thời gian lưu trú và giải phóng thuốc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu SICCANOVE495 bệnh nhân
Tỷ lệ thành công Ikervis® (thực tế)82.0% trong 322 bệnh nhân
Cỡ mẫu nghiên cứu COSMO (CyclAGel)tài liệu không nêu
Cỡ mẫu nghiên cứu COMET-2/3 (Tryptyr®)931 bệnh nhân
Liều dùng Ikervis®Một giọt mỗi ngày
Liều dùng CyclASol®Hai lần mỗi ngày
Liều dùng PerfluorohexyloctaneBốn lần mỗi ngày
Liều dùng Cequa®Hai lần mỗi ngày
Liều dùng Tryptyr®Hai lần mỗi ngày
Bình luận: Thông tin theo Liu Z et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các hệ thống phân phối thuốc mới hứa hẹn cải thiện tuân thủ điều trị, tuy nhiên, dữ liệu an toàn dài hạn ở người vẫn còn hạn chế đối với nhiều nền tảng mới như hydrogel và vi kim. Việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên cơ chế bệnh sinh cụ thể của từng bệnh nhân.
  • Ưu tiên sử dụng các hệ thống có bằng chứng lâm sàng mạnh (Level I) như nhũ tương cation hoặc nanomicelle cho bệnh nhân viêm bề mặt nhãn cầu.
  • Cân nhắc các chất chủ vận TRPM8 cho bệnh nhân khô mắt do thiếu hụt nước mắt hoặc có triệu chứng thần kinh.
  • Sử dụng các chế phẩm không chứa nước (anhydrous) cho bệnh nhân nhạy cảm với chất bảo quản hoặc cần ổn định lipid bề mặt.
  • Theo dõi chặt chẽ các biến chứng tại chỗ như viêm ống lệ hoặc phản ứng dị ứng khi sử dụng các thiết bị cấy ghép (punctal plugs).
  • Cần đánh giá kỹ lưỡng chi phí và khả năng tiếp cận của bệnh nhân đối với các công nghệ phân phối thuốc mới.

Tài liệu tham khảo:

Zixuan Liu, Yanhua Jiang, Fen Chen, Haoyan Zhang, Jiaxin Yuan, Aiwei Liu, Lei Zhao, 2026, Advances in long-acting ocular therapies for dry eye disease: Delivery systems, formulations, and clinical perspectives, Experimental Eye Research, 273, 111278, DOI: 10.1016/j.exer.2026.111278

Xem thêm