Vai trò của Vitamin và Thực phẩm bổ sung trong Bệnh khô mắt: Bằng chứng hiện tại và Ý nghĩa lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED) là một rối loạn viêm mãn tính, đa yếu tố, đặc trưng bởi sự mất ổn định của màng phim nước mắt, tổn thương biểu mô và các bất thường thần kinh cảm giác. Theo báo cáo TFOS Lifestyle Workshop: Nutrition (2023), dinh dưỡng được xác định là một yếu tố lối sống có thể điều chỉnh, đóng vai trò bổ trợ trong quản lý DED thông qua việc tác động đến các cơ chế như stress oxy hóa, viêm và hệ vi sinh vật đường ruột.

Vitamin A

Vitamin A đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự biệt hóa biểu mô và biểu hiện mucin trên bề mặt nhãn cầu (Ocular Surface - OS). Retinoic acid (RA), một dẫn xuất chuyển hóa của vitamin A, thúc đẩy quá trình sửa chữa tế bào biểu mô giác mạc và giảm apoptosis. Thiếu hụt vitamin A (VAD) dẫn đến mất tế bào đài, khô mắt nghiêm trọng và bệnh lý giác mạc. Nồng độ retinol huyết tương dưới 0,70 µmol/L chỉ ra tình trạng thiếu hụt cận lâm sàng, trong khi dưới 0,35 µmol/L là thiếu hụt nghiêm trọng. Các nghiên cứu cho thấy bổ sung vitamin A giúp cải thiện chất lượng nước mắt và tái tạo tế bào đài. Trong một nghiên cứu so sánh, vitamin A tại chỗ cho thấy hiệu quả tương đương cyclosporine A trong việc giảm dấu hiệu và triệu chứng DED, đồng thời thúc đẩy tăng sinh tế bào đài hơn 70% trong 3 tháng theo dõi.

Bình luận: Thông tin theo Gasparini et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng vitamin A tại chỗ cần cân nhắc tính sẵn có của các chế phẩm chuyên biệt cho mắt.

Vitamin B12

Vitamin B12 (cobalamin) là yếu tố thiết yếu cho chức năng hệ thần kinh và tổng hợp myelin. Thiếu hụt B12 liên quan đến tăng 1,6 lần nguy cơ phát triển DED. Cơ chế bệnh sinh liên quan đến tổn thương thần kinh giác mạc tiến triển, gây đau thần kinh. Trong một nghiên cứu trên 90 bệnh nhân DED nghiêm trọng kèm đau mắt, 45 bệnh nhân được chẩn đoán thiếu hụt B12; việc khôi phục nồng độ B12 huyết thanh giúp cải thiện đáng kể tình trạng đau mắt. Do đó, việc tầm soát và điều chỉnh thiếu hụt B12 là cần thiết ở bệnh nhân DED có triệu chứng đau thần kinh.

Vitamin C và Vitamin E

Vitamin C và E là các chất chống oxy hóa mạnh giúp điều hòa stress oxy hóa trên bề mặt nhãn cầu. Vitamin C (L-ascorbic acid) hỗ trợ tổng hợp collagen và chữa lành vết thương giác mạc. Một nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường không phụ thuộc insulin cho thấy bổ sung 1000 mg/ngày vitamin C và 400 IU/ngày vitamin E trong 10 ngày giúp cải thiện kết quả nghiệm pháp Schirmer và thời gian vỡ phim nước mắt (Tear Breakup Time - TBUT). Tuy nhiên, liều vitamin C vượt quá 1 g/ngày có thể gây sỏi tiết niệu và tan máu ở bệnh nhân thiếu G6PD. Đối với vitamin E, liều khuyến nghị là 15 mg/ngày; cần tránh liều từ 400 IU/ngày trở lên do nguy cơ xuất huyết.

Vitamin D

Vitamin D có vai trò điều hòa miễn dịch và chống viêm, với thụ thể VDR được tìm thấy ở biểu mô giác mạc, kết mạc và tuyến lệ. Thiếu hụt vitamin D liên quan đến giảm mật độ thần kinh dưới biểu mô và tăng nồng độ cytokine gây viêm (IL-1β, IL-2, IL-17) trong nước mắt. Một phân tích gộp trên 439 bệnh nhân DED cho thấy cải thiện đáng kể về sản xuất nước mắt và độ ổn định phim nước mắt sau bổ sung. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với liều 600 IU vitamin D3/ngày kết hợp lutein, zeaxanthin và curcumin trong 8 tuần đã chứng minh cải thiện đáng kể các chỉ số Schirmer, OSDI và TBUT.

Polyunsaturated Fatty Acids (PUFAs)

Omega-3 và omega-6 là các axit béo thiết yếu cần bổ sung qua chế độ ăn. Omega-3 chuyển hóa thành các chất phân giải viêm (resolvins, protectins) giúp giảm viêm bề mặt nhãn cầu. Cochrane review (2019) với 4314 người tham gia cho thấy bằng chứng mức độ thấp về việc giảm triệu chứng DED với omega-3 so với giả dược. Thử nghiệm DREAM (lớn nhất hiện nay) không tìm thấy cải thiện đáng kể về điểm OSDI sau 12 tháng bổ sung EPA và DHA liều cao. Tuy nhiên, các dạng triglyceride tái ester hóa có thể mang lại lợi ích trong một số trường hợp DED mới khởi phát hoặc sau phẫu thuật. FDA công nhận liều lên đến 3 g/ngày là an toàn, với tối đa 2 g/ngày từ thực phẩm bổ sung.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu meta-analysis (Vitamin D)439 bệnh nhân DED
Liều vitamin C khuyến nghị75 mg/ngày (nữ), 90 mg/ngày (nam), +35 mg cho người hút thuốc
Liều vitamin E khuyến nghị15 mg/ngày
Liều vitamin D3 trong thử nghiệm lâm sàng600 IU/ngày
Cỡ mẫu Cochrane review (Omega-3)4314 người lớn
Giới hạn an toàn omega-3 (FDA)Tối đa 3 g/ngày (tối đa 2 g/ngày từ thực phẩm bổ sung)
  • Tầm soát thiếu hụt vitamin D và B12 ở bệnh nhân DED kháng trị hoặc có triệu chứng đau thần kinh.
  • Bổ sung vitamin A tại chỗ có thể cân nhắc cho bệnh nhân DED nghiêm trọng khi các liệu pháp khác không hiệu quả.
  • Không khuyến cáo bổ sung vitamin E liều cao (≥400 IU/ngày) do nguy cơ xuất huyết.
  • Cân nhắc tỷ lệ omega-3/omega-6 trong chế độ ăn thay vì chỉ bổ sung omega-3 đơn thuần.
  • Dinh dưỡng chỉ nên được xem là liệu pháp bổ trợ, không thay thế các phương pháp điều trị DED tiêu chuẩn.

Tài liệu tham khảo:

Gasparini MS, Marini MCC, Grau AE, Liviero B, Saa FL, Kohn G, Ormazabal I, Alves M, Vitamins and Supplementation in Dry Eye Disease: Current Evidence and Clinical Implications according to the TFOS Lifestyle Report: Nutrition, Archivos de la Sociedad Española de Oftalmología (English Ed), 2026, DOI: 10.1016/j.oftale.2026.502678

Xem thêm