Chương 4 trong tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018) cung cấp hướng dẫn toàn diện về khám lâm sàng cho bệnh nhân đau, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp bệnh sử với đánh giá thần kinh cơ xương khớp. Mục tiêu cốt lõi là thiết lập lòng tin, đánh giá tác động của cơn đau lên chức năng và xác định các nguồn gây đau tiềm ẩn thông qua quy trình hệ thống.
Quan sát chung và đánh giá dáng đi
Việc quan sát bắt đầu ngay khi bệnh nhân bước vào phòng khám, bao gồm dáng đi, cử chỉ và tương tác xã hội. Dáng đi được chia thành hai pha: pha đứng (stance phase) và pha đu (swing phase). Dáng đi bệnh lý phổ biến nhất là dáng đi đau (antalgic gait), đặc trưng bởi việc tránh dồn trọng lượng lên chi bị đau, dẫn đến giảm thời gian pha đứng. Các bất thường khác như dáng đi thất điều (ataxic gait), dáng đi cứng (propulsive gait), dáng đi cắt kéo (scissoring gait), dáng đi bước cao (steppage gait) cần được ghi nhận để định hướng chẩn đoán. Ngoài ra, đo dấu hiệu sinh hiệu là bắt buộc để đánh giá tình trạng sức khỏe tổng quát.
Khám trạng thái tâm thần
Đánh giá tâm thần giúp xác định mức độ nhận thức và sự hợp tác của bệnh nhân. Các thành phần chính bao gồm mức độ tỉnh táo, định hướng về người, địa điểm và thời gian. Bác sĩ cần đặc biệt cảnh giác với các dấu hiệu trầm cảm chưa được chẩn đoán, vốn thường đi kèm với đau mạn tính. Các bài kiểm tra cơ bản bao gồm ghi nhớ tức thì và sau 5 phút, tính toán chuỗi số (serial 7s) hoặc đánh vần ngược từ "world".
Khám thực thể: Nhìn, Sờ và Tầm vận động
Khám nhìn tập trung vào các dấu hiệu chấn thương, sưng, đỏ, bầm tím, hoặc các vết sẹo phẫu thuật. Sờ giúp xác định các điểm đau khu trú, khối u, hoặc co thắt cơ. Tầm vận động (Range of Motion - ROM) được đánh giá chủ động và thụ động. Trương lực cơ được phân loại thành giảm trương lực (hypotonia) hoặc tăng trương lực (hypertonia), trong đó tăng trương lực được chia thành co cứng (spasticity) và cứng đờ (rigidity). Spasticity thường được đánh giá bằng thang điểm Modified Ashworth Scale.
Đánh giá sức cơ, cảm giác và phản xạ
Sức cơ được phân loại từ 0 đến 5. Cảm giác được đánh giá dựa trên sự dẫn truyền của sợi Aδ (đau nhanh, sắc) và sợi C (đau chậm, âm ỉ). Các thuật ngữ như hyperalgesia (tăng cảm đau) và allodynia (đau do kích thích không gây đau) cần được ghi chép chuẩn hóa. Phản xạ gân xương được phân loại từ 0 đến 4+. Các nghiệm pháp như Jendrassik maneuver giúp làm rõ phản xạ trong trường hợp giảm phản xạ. Dấu hiệu Babinski và Hoffmann là các chỉ dấu quan trọng của tổn thương thần kinh trung ương.
Nghiệm pháp đặc biệt và kích thích
Các nghiệm pháp gợi ý (provocative maneuvers) được thiết kế riêng cho từng vùng cơ thể để tăng độ nhạy và độ đặc hiệu. Ví dụ, nghiệm pháp Spurling dùng cho cột sống cổ, nghiệm pháp Straight leg raise cho rễ thần kinh thắt lưng, và các nghiệm pháp như Neer, Hawkins cho khớp vai. Đối với các trường hợp nghi ngờ yếu tố tâm lý hoặc giả bệnh, nghiệm pháp Hoover và các dấu hiệu Waddell (như tenderness, simulation, distraction, regional disturbances, overreaction) được sử dụng để đánh giá nguồn gốc đau không thực thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thang điểm sức cơ | 0-5 (0: không vận động, 5: bình thường) |
| Thang điểm phản xạ | 0-4+ (0: không đáp ứng, 4+: tăng phản xạ kèm clonus) |
| Tầm vận động cổ (gập) | 0-60 độ |
| Tầm vận động thắt lưng (gập) | 0-90 độ |
| Dấu hiệu Waddell | 5 dấu hiệu (cần 3+ để gợi ý nguồn gốc không thực thể) |
Bình luận: Việc khám lâm sàng đau đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng quan sát tinh tế. Hạn chế lớn nhất của các nghiệm pháp gợi ý là phụ thuộc vào sự hợp tác của bệnh nhân. Bác sĩ cần lưu ý rằng các dấu hiệu Waddell không khẳng định bệnh nhân giả vờ, mà chỉ gợi ý nguồn gốc đau có thể không thuần túy do tổn thương thực thể.
- Luôn so sánh bên đau với bên đối diện để làm đối chứng.
- Sử dụng các nghiệm pháp gợi ý (provocative tests) có độ đặc hiệu cao để tránh làm bệnh nhân đau không cần thiết.
- Ghi chép các bất thường về cảm giác theo phân bố rễ thần kinh (dermatomal) hoặc thần kinh ngoại biên.
- Kết hợp đánh giá tâm thần cơ bản cho mọi bệnh nhân đau mạn tính.
- Sử dụng các kỹ thuật làm xao nhãng (distraction) để kiểm chứng các dấu hiệu đau không thực thể.
Tài liệu tham khảo:
Scholten P, Chekka K, Benzon HT, 2018, Physical Examination of the Patient With Pain, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp 27-38.