Đánh giá đau trên lâm sàng: Các công cụ tự báo cáo và phương pháp đo lường

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Đau là một trải nghiệm chủ quan, nội tại không thể quan sát trực tiếp, do đó việc đánh giá đau chủ yếu dựa vào tự báo cáo của bệnh nhân (self-report). Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), việc đo lường đau đối mặt với nhiều thách thức do tính biến thiên của các tình trạng đau và sự thiếu hụt các chỉ số khách quan để đối chiếu với báo cáo chủ quan của người bệnh.

Thách thức trong đo lường đau

Việc đánh giá đau đòi hỏi các công cụ có độ tin cậy và giá trị cao. Một thách thức lớn là xác định khung thời gian đo lường, vì các thang đo thường truy vấn đau hiện tại hoặc trong tuần qua, dễ dẫn đến sai lệch trí nhớ (memory biases). Đau là trải nghiệm đa chiều bao gồm thành phần cảm giác và cảm xúc. Ngoài ra, việc thiếu các chỉ số khách quan khiến bác sĩ khó xác nhận báo cáo của bệnh nhân, đôi khi dẫn đến việc kê đơn thuốc giảm đau quá mức. Các đánh giá năng lực chức năng (Functional Capacity Evaluations - FCE) có thể được sử dụng để bổ sung, bao gồm các phép đo nhân trắc học, tầm vận động, sức mạnh tĩnh và sức bền tim mạch, giúp đánh giá nỗ lực thực tế của bệnh nhân trong quá trình kiểm tra.

Các loại thang đo đau tự báo cáo

Ba phương pháp phổ biến nhất để định lượng trải nghiệm đau là thang đo đánh giá bằng lời (Verbal Rating Scales - VRS), thang đo đánh giá bằng số (Numerical Rating Scales - NRS) và thang đo tương tự thị giác (Visual Analog Scales - VAS). VRS sử dụng các tính từ mô tả mức độ đau, dễ hiểu và có tỷ lệ tuân thủ cao. NRS yêu cầu bệnh nhân đánh giá đau từ 0 đến 10, 20 hoặc 100, với ưu điểm là đơn giản và dễ chấm điểm. VAS sử dụng một đường thẳng (thường dài 10 cm) với các mốc neo ở hai đầu, được coi là thước đo lựa chọn cho cường độ đau nhờ tính nhạy cảm với các hiệu ứng điều trị, mặc dù có thể khó thực hiện ở bệnh nhân có vấn đề về nhận thức-vận động.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thang đo VRSSử dụng các tính từ mô tả, dễ hiểu, tỷ lệ tuân thủ cao
Thang đo NRSThang điểm 0-10, 0-20 hoặc 0-100, dễ chấm điểm
Thang đo VASĐường thẳng 10 cm, nhạy với hiệu ứng điều trị
McGill Pain Questionnaire (MPQ)Đánh giá đa chiều (cảm giác, cảm xúc, nhận thức)

Đánh giá đa chiều và các cân nhắc khác

McGill Pain Questionnaire (MPQ) là công cụ đánh giá đa chiều về chất lượng đau, bao gồm 20 bộ mô tả bằng lời. Phiên bản rút gọn (short-form MPQ) gồm 15 từ đại diện, dễ sử dụng hơn cho bệnh nhân lão khoa. Đối với đánh giá đau thần kinh, các công cụ như Pain DETECT, LANSS và NPQ đã được phát triển. Việc sử dụng nhật ký điện tử (electronic diaries) đang dần trở thành tiêu chuẩn để giảm thiểu sai lệch trí nhớ, với khả năng tự động đóng dấu thời gian và loại bỏ dữ liệu sai sót. Quan sát hành vi (behavioral observation) như Facial Action Coding System (FACS) cung cấp phương pháp khách quan hơn để đánh giá đau ở những đối tượng không thể tự báo cáo, như trẻ sơ sinh hoặc người suy giảm nhận thức.

Bình luận: Việc lựa chọn thang đo cần cá thể hóa dựa trên khả năng nhận thức và tình trạng lâm sàng của bệnh nhân. Hạn chế lớn nhất của các thang đo tự báo cáo là sự chủ quan và ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa, tâm lý. Bác sĩ cần lưu ý rằng các thang đo đau không thay thế cho việc đánh giá chức năng và chất lượng cuộc sống toàn diện.
  • Sử dụng NRS hoặc VRS thay vì VAS cho bệnh nhân cao tuổi hoặc suy giảm nhận thức.
  • Ưu tiên đánh giá đau bằng các phép đo tuần tự (trước và sau điều trị) thay vì ấn tượng hồi cứu.
  • Kết hợp nhật ký điện tử để tăng độ tin cậy và giảm sai lệch trí nhớ.
  • Sử dụng các thang đo hành vi (như NIPS) cho trẻ sơ sinh khi không thể tự báo cáo.
  • Nhận thức rằng bác sĩ thường có xu hướng đánh giá thấp mức độ đau của bệnh nhân so với báo cáo thực tế.

Tài liệu tham khảo:

Lazaridou A, Elbaridi N, Edwards RR, Berde CB, 2018, Pain Assessment, Essentials of Pain Medicine, 39-46.

Xem thêm