Đau mạn tính là một trải nghiệm chủ quan đa diện, được hiểu rõ nhất thông qua sự tương tác phức tạp giữa các biến số sinh lý, tâm lý và môi trường. Nghiên cứu đã ghi nhận vai trò của các yếu tố nhận thức, cảm xúc và xã hội trong nguyên nhân và sự duy trì của đau mạn tính, do đó việc đánh giá tâm lý toàn diện có thể cải thiện đáng kể sự hiểu biết về bệnh nhân và góp phần vào kết quả điều trị tốt hơn.
Phỏng vấn lâm sàng
Phỏng vấn lâm sàng là nền tảng của đánh giá tâm lý do tính chất chủ quan của trải nghiệm đau. Hầu hết các bác sĩ chọn thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc (semistructured interviews) để giải quyết nhiều khía cạnh về lịch sử nhận thức, y tế, giáo dục, xã hội, nghề nghiệp và tâm thần của cá nhân. Cuộc phỏng vấn bao gồm đánh giá trạng thái tâm thần để xác định xem cá nhân có đủ khả năng nhận thức để tham gia đánh giá và các phương pháp điều trị trong tương lai hay không. Nếu có lo ngại về suy giảm nhận thức, việc kiểm tra kỹ hơn hoặc chuyển đến đánh giá thần kinh tâm lý (neuropsychological evaluation) đầy đủ là phù hợp. Ngoài ra, bác sĩ có thể thu thập thông tin từ các nguồn hỗ trợ như người thân hoặc thành viên gia đình. Một mục tiêu quan trọng là xác định bất kỳ tình trạng tâm thần nào có thể làm trầm trọng thêm cơn đau hoặc làm phức tạp quá trình điều trị, chẳng hạn như rối loạn tâm thần (psychosis), phụ thuộc chất hoặc rối loạn nhân cách (personality disorder). Các hành vi đau (pain behaviors) như khả năng ngồi trong suốt cuộc phỏng vấn, khiếu nại bằng lời nói, biểu cảm khuôn mặt (nhăn nhó, nhăn mặt) và cử chỉ cơ thể cũng được ghi nhận.
Trắc nghiệm chuẩn hóa
Một trong những yếu tố quan trọng mà nhà tâm lý học đóng góp là chuyên môn trong việc sử dụng các công cụ trắc nghiệm chuẩn hóa (standardized testing instruments), cung cấp dữ liệu về chức năng của cá nhân so với các mẫu chuẩn. Các lĩnh vực đánh giá quan trọng bao gồm khuyết tật và hành vi liên quan đến đau, chức năng tâm lý và giấc ngủ, cũng như niềm tin, nhận thức và hành vi liên quan đến đau. Khi bác sĩ không có nhu cầu hoặc cơ hội để thực hiện một loạt các công cụ đánh giá, các biện pháp đa chiều có thể được sử dụng. Một trong những công cụ được sử dụng và nghiên cứu rộng rãi nhất là Multidimensional Pain Inventory (MPI; 56 mục). Thang đo đa chiều này đánh giá các khía cạnh tâm lý xã hội, nhận thức và hành vi của đau, bao gồm mức độ đau và sự can thiệp; mức độ hoạt động, bao gồm công việc nhà và công việc; tác động của đau đến các mối quan hệ gia đình và hoạt động xã hội; sự hỗ trợ cụ thể về đau từ vợ/chồng hoặc đối tác; kiểm soát cuộc sống cảm nhận; và cảm xúc tiêu cực.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Multidimensional Pain Inventory (MPI) | 56 mục |
| Brief Pain Inventory (BPI) | 11 mục |
| Pain Disability Index (PDI) | 7 mục |
| Roland-Morris Disability Questionnaire | 24 mục |
| Pittsburgh Sleep Quality Index | 19 mục |
| Insomnia Severity Index | 7 mục |
| Center for Epidemiological Studies Depression Scale (CES-D) | 20 mục |
| Patient Health Questionnaire Depression Module (PHQ-9) | 9 mục |
| Generalized Anxiety Disorder scale (GAD-7) | 7 mục |
| Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS) | 14 mục |
| Symptom Checklist-90-Revised (SCL-90-R) | 90 mục |
| Coping Strategies Questionnaire | 50 mục |
| Chronic Pain Coping Inventory | 65 mục |
| Pain Catastrophizing Scale | 13 mục |
| Tampa Scale of Kinesiophobia | 17 mục |
| Pain Self-Efficacy Questionnaire | 10 mục |
| Screener and Opiate Assessment of Patients With Pain-Revised (SOAPP-R) | 24 mục |
Khuyết tật và hành vi liên quan đến đau
Nhiều bảng câu hỏi đã được xác nhận có sẵn để đánh giá khuyết tật cảm nhận của một người. Brief Pain Inventory (BPI; 11 mục) được phát triển để đo lường mức độ đau và sự can thiệp liên quan đến đau ở bệnh nhân được chẩn đoán mắc ung thư, sau đó mở rộng sang đánh giá đau không do ung thư. Phiên bản được sử dụng rộng rãi nhất sử dụng thang đánh giá số 11 điểm (0 = không can thiệp và 10 = can thiệp hoàn toàn) để đánh giá sự can thiệp liên quan đến đau trong bảy lĩnh vực: hoạt động chung, tâm trạng, khả năng đi lại, công việc bình thường, mối quan hệ với người khác, tận hưởng cuộc sống và giấc ngủ. Pain Disability Index (PDI; 7 mục) cung cấp một sự thay thế cho BPI, đánh giá khuyết tật do đau trong các lĩnh vực: gia đình/nhà, giải trí, hoạt động xã hội, nghề nghiệp, hành vi tình dục, tự chăm sóc và các hoạt động hỗ trợ cuộc sống. Mỗi mục được đánh giá trên thang điểm 11 (0 = không khuyết tật đến 10 = khuyết tật hoàn toàn).
Giấc ngủ
Rối loạn giấc ngủ rất phổ biến ở bệnh nhân đau mạn tính và được biết đến là yếu tố nguy cơ cho cả sự phát triển và trầm trọng thêm của cơn đau. Pittsburgh Sleep Quality Index (19 mục) là một thước đo được sử dụng rộng rãi và đã được xác nhận tốt về chất lượng giấc ngủ. Nó đánh giá các rối loạn trong bảy lĩnh vực giấc ngủ trong tháng qua, bao gồm chất lượng giấc ngủ chủ quan, độ trễ giấc ngủ, thời gian ngủ, hiệu quả giấc ngủ, rối loạn giấc ngủ, sử dụng thuốc ngủ và mức độ rối loạn chức năng ban ngày. Insomnia Severity Index (7 mục) xác định mức độ nghiêm trọng của rối loạn liên tục giấc ngủ, được định nghĩa là khó khăn: bắt đầu ngủ, duy trì giấc ngủ và thức dậy sớm vào buổi sáng, cũng như sự đau khổ liên quan, được đánh giá trên thang Likert năm điểm.
Chức năng tâm lý và đau khổ cảm xúc
Mức độ khuyết tật ở bệnh nhân đau không tương quan mạnh với mức độ suy giảm thể chất. Mô hình đau sinh tâm xã hội (biopsychosocial pain model) cho thấy sự khác biệt này liên quan đến các biến số tâm lý, xã hội và bối cảnh tương tác với các yếu tố thể chất để xác định trải nghiệm đau và khuyết tật của cá nhân. Do đó, việc đánh giá chức năng tâm lý, cụ thể là cảm xúc tiêu cực, chẳng hạn như trầm cảm và lo âu, cũng như các nhận thức tiêu cực là một thành phần thiết yếu của đánh giá đau. Center for Epidemiological Studies Depression Scale (CES-D; 20 mục) ban đầu được phát triển để sử dụng trong các nghiên cứu dịch tễ học dân số chung. Patient Health Questionnaire Depression Module (PHQ-9; 9 mục) là một thang đo mới hơn sử dụng các tiêu chí từ Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM) để chẩn đoán trầm cảm, sử dụng khung thời gian 2 tuần.
Niềm tin, nhận thức và hành vi liên quan đến đau
Niềm tin và suy nghĩ của bệnh nhân về cơn đau của họ có thể ảnh hưởng đáng kể đến chức năng hàng ngày và chất lượng cuộc sống. Đối phó (coping) là một thuật ngữ thường đề cập đến nhiều chiến lược, kỹ thuật và hành vi mà mọi người sử dụng để quản lý các tác nhân gây căng thẳng, bao gồm cả đau. Một số chiến lược đối phó cụ thể với đau, như thảm họa hóa đau (pain catastrophizing), liên quan nhất quán đến một loạt các kết quả kém. Thảm họa hóa là một phản ứng nhận thức và cảm xúc tiêu cực đối với đau và là một trong những cấu trúc tâm lý được nghiên cứu rộng rãi nhất trong tài liệu về đau. Nó thường được đo lường bằng Pain Catastrophizing Scale (13 mục), được thiết kế để đo lường xu hướng của cá nhân tập trung vào những suy nghĩ liên quan đến đau và phóng đại ý nghĩa của các kích thích đau đớn. Nó chứa ba tiểu thang đo: phóng đại, suy ngẫm và bất lực.
Chủ đề đặc biệt: Đánh giá trước can thiệp thủ thuật đau
Đã có sự gia tăng trong việc sử dụng các thủ thuật đau can thiệp bao gồm máy kích thích tủy sống (spinal cord stimulators - SCS) được cấy ghép phẫu thuật để điều trị đau mạn tính hoặc không thể chữa trị. Năm 1998, Liên đoàn các Chương của Hiệp hội Nghiên cứu Đau Quốc tế (IASP) đã phát triển một tài liệu đồng thuận về điều trị điều biến thần kinh (neuromodulation treatment) của đau, thiết lập các tiêu chí loại trừ tâm lý xã hội cho việc cấy ghép SCS, bao gồm: (1) rối loạn tâm thần chính (tâm thần phân liệt hoạt động, trầm cảm nặng, bệnh nghi bệnh hoặc rối loạn cơ thể hóa); (2) tuân thủ kém và/hoặc không hiểu đầy đủ về liệu pháp; (3) thiếu hỗ trợ xã hội phù hợp; (4) lạm dụng ma túy và rượu; hoặc (5) hành vi tìm kiếm thuốc.
Tự sát
Cá nhân bị đau mạn tính có nguy cơ gia tăng về suy nghĩ và hành vi tự sát. Các rối loạn tâm thần đồng mắc như trầm cảm, phổ biến trong đau mạn tính, cũng làm tăng nguy cơ tự sát. Khi đánh giá nguy cơ tự sát, điều quan trọng là phải xem xét các yếu tố này và quyết định phương hướng hành động phù hợp dựa trên mức độ nguy cơ tự sát. Các công cụ đánh giá trầm cảm như PHQ-9 bao gồm một mục giải quyết vấn đề tự sát. P4 Screener (4 mục) sàng lọc những bệnh nhân thừa nhận có suy nghĩ làm hại bản thân. Nó sử dụng một thuật toán dựa trên phản hồi về các nỗ lực trong quá khứ, kế hoạch hiện tại, xác suất của một nỗ lực và các yếu tố phòng ngừa để xác định mức độ nguy cơ tự sát.
Sử dụng chất và lạm dụng thuốc opioid
Tỷ lệ sử dụng rượu/chất và lạm dụng thuốc opioid theo toa ở những người bị đau mạn tính là đáng kể; do đó, một đánh giá toàn diện nên bao gồm sàng lọc việc sử dụng rượu, chất và thuốc opioid theo toa. Đối với sàng lọc rượu, hai biện pháp được sử dụng rộng rãi là CAGE và AUDIT. CAGE (4 mục) là công cụ được sử dụng rộng rãi nhất, thường được thực hiện bằng lời nói. Alcohol Use Disorders Identification Test (AUDIT; 10 mục) là một công cụ sàng lọc được phát triển bởi Tổ chức Y tế Thế giới để đánh giá tiêu thụ rượu và các hành vi có vấn đề liên quan. Screener and Opiate Assessment of Patients With Pain-Revised (SOAPP-R; 24 mục) là một bảng câu hỏi tự báo cáo được thiết kế để đánh giá nguy cơ lạm dụng thuốc và hành vi liên quan đến thuốc bất thường.
Phóng đại triệu chứng và giả bệnh
Không hiếm khi các bác sĩ lâm sàng nghi ngờ rằng một số khiếu nại và hành vi đau vượt quá mức có thể dự kiến hợp lý cho tình trạng y tế của người đó. Khi nghi ngờ phóng đại triệu chứng (symptom exaggeration), điều quan trọng là phải xem xét rằng điều này có thể xảy ra vì một loạt các lý do liên quan đến các quá trình tâm lý nội tại hoặc các yếu tố môi trường định hình sự trình bày hoặc phản ứng của người đó đối với cơn đau. Mặc dù không có công cụ đánh giá nào có thể xác định chắc chắn sự phóng đại triệu chứng hoặc giả bệnh (malingering), nhiều chiến lược, bao gồm cả quan sát hành vi và trắc nghiệm chuẩn hóa, có thể được sử dụng. Dữ liệu trắc nghiệm tâm lý bao gồm các thang đo tính hợp lệ và lâm sàng trên MMPI-2 và các mô hình phản hồi đối với trắc nghiệm nhận thức có thể hữu ích trong việc xác định những bệnh nhân đang tham gia vào việc phóng đại triệu chứng hoặc giả bệnh.
Bình luận: Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về các công cụ đánh giá tâm lý trong quản lý đau mạn tính. Hạn chế chính là nhiều công cụ được thiết kế cho các quần thể khác nhau (ví dụ: ung thư, đau lưng) và việc áp dụng cho các nhóm đau không đồng nhất cần thận trọng. Các bác sĩ cần lưu ý rằng các thang đo tâm lý chỉ là một phần của đánh giá toàn diện và không thay thế cho phán đoán lâm sàng. Một pitfall quan trọng là việc lạm dụng các tiêu chí loại trừ tâm lý cho các thủ thuật can thiệp, vốn nên được coi là hướng dẫn thay vì các rào cản tuyệt đối.
- Tích hợp đánh giá tâm lý như một thành phần thường quy trong quản lý đau toàn diện để giảm bớt sự kỳ thị của bệnh nhân.
- Sử dụng các công cụ sàng lọc chuẩn hóa (như PHQ-9, GAD-7, BPI) để đánh giá chức năng tâm lý và mức độ khuyết tật liên quan đến đau.
- Thực hiện đánh giá nguy cơ lạm dụng thuốc opioid trước khi bắt đầu liệu pháp opioid dài hạn bằng các công cụ như SOAPP-R.
- Đánh giá nguy cơ tự sát ở bệnh nhân đau mạn tính có rối loạn tâm thần đồng mắc hoặc các yếu tố nguy cơ cao.
- Kết hợp quan sát hành vi và trắc nghiệm tâm lý khi nghi ngờ có sự phóng đại triệu chứng hoặc giả bệnh.
Tài liệu tham khảo:
Sheera F. Lerman, Jennifer Haythornthwaite, 2018, Psychological Evaluation and Testing, Essentials of Pain Medicine, Chương 6, trang 47-52.