Ấn bản thứ năm của Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) xuất bản năm 2013 đã thay đổi đáng kể danh mục các rối loạn liên quan đến triệu chứng cơ thể, ảnh hưởng trực tiếp đến cách tiếp cận bệnh nhân trong quản lý đau. Khoảng 60% đến 80% dân số chung trải qua một hoặc nhiều triệu chứng cơ thể trong bất kỳ tuần nào, tuy nhiên chỉ một nhóm nhỏ tìm kiếm sự trợ giúp y tế khi các triệu chứng này trở nên dai dẳng hoặc gây tàn phế.
Rối loạn triệu chứng cơ thể (Somatic Symptom Disorder)
Trong DSM-5, Somatic Symptom Disorder tập trung vào sự hiện diện của các triệu chứng dương tính (như đau, mệt mỏi, buồn nôn) và cách tư duy, hành vi sai lệch của bệnh nhân đối với các triệu chứng đó, thay vì chỉ dựa vào việc thiếu giải thích y khoa. Tiêu chuẩn chẩn đoán yêu cầu bệnh nhân có các triệu chứng gây đau khổ hoặc gián đoạn cuộc sống (Tiêu chuẩn A), kèm theo các suy nghĩ, cảm xúc hoặc hành vi quá mức liên quan đến triệu chứng (Tiêu chuẩn B), và tình trạng này kéo dài thường trên 6 tháng (Tiêu chuẩn C). Tỷ lệ lưu hành ước tính từ 5% đến 7% ở người trưởng thành. Việc chẩn đoán phân biệt cần loại trừ các rối loạn trầm cảm, rối loạn hoảng sợ, rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn lo âu bệnh tật, rối loạn chuyển dạng, bệnh lý thực thể chưa được nhận diện, lạm dụng chất và rối loạn chức năng nhận thức.
Rối loạn chuyển dạng (Conversion Disorder)
Conversion Disorder (hay Functional Neurological Symptom Disorder) được đặc trưng bởi các triệu chứng thần kinh không tương thích với bệnh lý thần kinh thực thể. Các triệu chứng có thể bao gồm liệt, mất phối hợp, khó nuốt, mất cảm giác, mù hoặc điếc. Tỷ lệ mắc các triệu chứng chuyển dạng dai dẳng ước tính từ 2 đến 5 trên 100.000 người mỗi năm. Bệnh phổ biến ở nữ giới gấp 2 đến 3 lần so với nam giới. Các yếu tố tiên lượng tốt bao gồm khởi phát cấp tính, có stress tại thời điểm khởi phát, khoảng thời gian ngắn giữa khởi phát và điều trị, và trình độ trí tuệ cao. Các dấu hiệu như Hoover sign có thể hỗ trợ chẩn đoán lâm sàng.
Rối loạn giả bệnh (Factitious Disorder)
Factitious Disorder (hay hội chứng Munchausen) liên quan đến việc cố ý tạo ra các triệu chứng thể chất hoặc tâm lý mà không có phần thưởng ngoại lai rõ ràng (như tài chính hay trốn tránh trách nhiệm). Bệnh nhân có thể tự làm hại bản thân hoặc làm hại người khác (đối với rối loạn giả bệnh do người khác gây ra). Các dấu hiệu gợi ý bao gồm tiền sử nhập viện nhiều lần, kiến thức y khoa bất thường, tiền sử mơ hồ và khó kiểm chứng, hoặc có các rối loạn nhân cách đi kèm. Tỷ lệ lưu hành của rối loạn này hiện tài liệu không nêu.
Giả bệnh (Malingering)
Malingering không được phân loại là bệnh tâm thần mà là một tình trạng cần quan tâm lâm sàng. Đây là việc cố ý tạo ra hoặc phóng đại triệu chứng vì các động cơ ngoại lai như trốn tránh nghĩa vụ quân sự, công việc, bồi thường tài chính hoặc lấy thuốc. Tỷ lệ giả bệnh ở bệnh nhân đau mạn tính tìm kiếm bồi thường ước tính từ 25% đến 50%. Các công cụ như Waddell signs thường được sử dụng để đánh giá các dấu hiệu không thực thể trong đau thắt lưng, mặc dù chúng không thể phân biệt chính xác giữa đau thực thể và không thực thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành Somatic Symptom Disorder | 5% đến 7% ở người trưởng thành |
| Tỷ lệ mắc Conversion Disorder | 2 đến 5 trên 100.000 người mỗi năm |
| Tỷ lệ giả bệnh ở bệnh nhân đau mạn tính | 25% đến 50% |
| Chi phí giả bệnh trong y tế (Texas) | 150 tỷ USD |
| Chi phí giả bệnh trong tòa án (2011) | 20,02 tỷ USD |
Bình luận: Việc chuyển đổi từ chẩn đoán loại trừ sang chẩn đoán dựa trên triệu chứng dương tính trong DSM-5 là một bước tiến quan trọng giúp giảm bớt sự kỳ thị cho bệnh nhân. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đối với bác sĩ lâm sàng là việc phân biệt giữa bệnh lý thực thể tiềm ẩn và các rối loạn tâm thể, đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa. Các dấu hiệu như Waddell signs chỉ nên được coi là công cụ hỗ trợ, không phải là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán giả bệnh.
- Luôn thực hiện thăm khám kỹ lưỡng để loại trừ các bệnh lý thực thể trước khi cân nhắc chẩn đoán rối loạn tâm thể.
- Sử dụng các nghiệm pháp lâm sàng như Hoover sign hoặc Waddell signs để đánh giá tính không thực thể của triệu chứng, nhưng cần thận trọng trong diễn giải.
- Nhận diện các dấu hiệu cảnh báo như tiền sử y khoa mơ hồ hoặc kiến thức y khoa quá mức ở bệnh nhân nghi ngờ mắc Factitious Disorder.
- Tập trung vào việc quản lý hành vi và tư duy của bệnh nhân đối với triệu chứng thay vì chỉ tìm kiếm nguyên nhân y khoa đơn thuần.
Tài liệu tham khảo:
Meghan Rodes, 2018, Chapter 7: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders and Pain Management, Essentials of Pain Medicine, 5th Edition, 53-58.