Vai trò của chụp cắt lớp quang học cầm tay (OCT) trong bệnh lý võng mạc trẻ sinh non

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Bệnh lý võng mạc trẻ sinh non (Retinopathy of Prematurity - ROP) là nguyên nhân phổ biến gây mù lòa ở trẻ sơ sinh trên toàn thế giới. Việc thăm khám các trẻ sinh non này thường gặp nhiều thách thức, trước đây chủ yếu dựa vào soi đáy mắt gián tiếp (indirect ophthalmoscopy) do hạn chế về công nghệ và tư thế thăm khám khó khăn.

Công nghệ OCT cầm tay trong thực hành lâm sàng

Hiện nay, sự ra đời của các hệ thống OCT cầm tay (handheld OCT) đã thay đổi cách tiếp cận chẩn đoán. Hai hệ thống thương mại phổ biến bao gồm Bioptigen Envisu, một hệ thống gắn trên xe đẩy với máy quét cầm tay nhẹ, và Optovue, sử dụng máy quét cầm tay trên giá đỡ để chụp ảnh bệnh nhân ở tư thế nằm ngửa. Việc thực hiện kỹ thuật này đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học và nghệ thuật, cùng với quá trình đào tạo bài bản để đạt được hình ảnh chất lượng cao, giúp quan sát chi tiết võng mạc và mạch máu võng mạc mà trước đây khó tiếp cận.

Phù hoàng điểm ở trẻ sinh non

Phù hoàng điểm ở trẻ sinh non (Macular Edema of Prematurity - MEOP) là một phát hiện thường gặp trong những tháng đầu đời, xuất hiện ở khoảng 60% mắt, đặc biệt phổ biến ở trẻ có tuổi thai và cân nặng khi sinh thấp. Tình trạng này thường có tính chất hai mắt, đặc trưng bởi sự tích tụ các không gian nang tăng phản xạ bắt đầu từ lớp nhân trong. Mặc dù nguyên nhân chưa được làm rõ hoàn toàn, các nghiên cứu cho thấy sự tương quan giữa MEOP và giai đoạn ROP. Một nghiên cứu năm 2015 đã sử dụng OCT cầm tay để đánh giá thay đổi hoàng điểm trước và sau tiêm nội nhãn thuốc kháng VEGF trong ROP loại 1, ghi nhận tình trạng phù hoàng điểm dạng nang nghiêm trọng cải thiện đáng kể sau 1 tháng điều trị.

Phát triển hoàng điểm và thay đổi hắc mạc

Sự phát triển hoàng điểm ở trẻ sinh non diễn ra thông qua quá trình di cư lớp võng mạc trong và sự phát triển của các lớp võng mạc ngoài. So với trẻ đủ tháng, trẻ sinh non có hố hoàng điểm nông hơn, các lớp võng mạc trong tồn tại dai dẳng và sự phát triển của các đoạn ngoài/trong của tế bào thụ cảm ánh sáng bị trì hoãn. Đối với hắc mạc, một nghiên cứu năm 2015 trên tạp chí Retina cho thấy độ dày hắc mạc dưới hoàng điểm tương tự nhau bất kể mức độ phù hoàng điểm, nhưng lại mỏng hơn đáng kể ở các giai đoạn ROP cao hơn, có thể do stress oxy hóa dẫn đến sự thoái hóa hắc mạc.

Đánh giá bệnh lý ROP giai đoạn 2, 3 và 4

OCT cầm tay giúp xác định các tổn thương tân mạch ngoài võng mạc (extraretinal neovascularization) và các khối xơ mạch máu thường thấy ở giai đoạn 3. Trong giai đoạn 4, OCT hỗ trợ phân biệt giữa bong võng mạc và các trường hợp võng mạc không bong, dẫn đến việc đề xuất phân nhóm phụ giai đoạn 4A. Đối với bệnh lý cộng (plus disease), OCT cung cấp các chỉ số định lượng thông qua thang điểm Vasos (Vascular Abnormality Score on OCT), bao gồm độ cao của mạch máu, sự xuất hiện của các mạch máu tăng phản xạ có bóng lưng, và các không gian nang võng mạc.

OCT mạch máu (OCT Angiography)

OCT Angiography (OCTA) là kỹ thuật không xâm lấn cho phép nghiên cứu mạng lưới mao mạch nông và sâu, khắc phục những hạn chế của chụp mạch huỳnh quang (fundus fluorescein angiography) vốn đòi hỏi sự cố định mắt chính xác ở trẻ nhỏ. OCTA giúp ghi nhận các mạch máu mới phẳng không chỉ ở đám rối mao mạch nông mà còn lan rộng vào các lớp sâu hơn. Các thay đổi này cải thiện đáng kể sau điều trị laser. Ngoài ra, mật độ mạch máu ở cả hai đám rối mao mạch trong ROP loại 1 và 2 được ghi nhận thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ phù hoàng điểm60% mắt
Thời gian cải thiện phù hoàng điểm sau tiêm1 tháng
Độ dày hắc mạcThấp hơn ở giai đoạn ROP cao
Bình luận: Các dữ liệu trên cho thấy OCT cầm tay là công cụ mạnh mẽ để định lượng các thay đổi cấu trúc võng mạc trong ROP. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là các nghiên cứu quan sát hoặc báo cáo kỹ thuật, đòi hỏi kỹ năng vận hành máy cao. Hạn chế lớn nhất là sự phụ thuộc vào sự hợp tác của trẻ và tính chủ quan trong việc diễn giải các hình ảnh OCT ở trẻ sinh non.
  • Sử dụng OCT cầm tay để theo dõi sự tiến triển của các giai đoạn ROP từ 2 đến 4.
  • Áp dụng thang điểm Vasos để đánh giá khách quan bệnh lý cộng (plus disease).
  • Sử dụng OCTA để đánh giá mạng lưới mao mạch võng mạc thay vì chỉ dựa vào chụp mạch huỳnh quang.
  • Theo dõi sự cải thiện của phù hoàng điểm sau điều trị nội nhãn bằng OCT.

Tài liệu tham khảo:

Ophthalmology Department Cairo University, 2024, Annual Conference 2023 - Optical Coherence Tomography (OCT) in Retinopathy of Prematurity, YouTube, Video ID: Zdgrk02vECw.

Xem thêm