Khám và chẩn đoán các bất thường của đồng tử trên lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
7.10.26
Last Updated

Việc khám đồng tử là một phần thiết yếu trong thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmology) nhưng thường bị bỏ qua hoặc thực hiện chưa đầy đủ trong thực hành lâm sàng hàng ngày. Tài liệu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá toàn diện đồng tử để phát hiện các bệnh lý tiềm ẩn, thay vì chỉ quan sát phản xạ ánh sáng đơn thuần.

Cơ chế sinh lý đồng tử

Kích thước đồng tử được điều khiển bởi sự cân bằng giữa hệ thần kinh giao cảm (làm giãn đồng tử) và phó giao cảm (làm co đồng tử). Phản xạ đồng tử với ánh sáng bao gồm cung phản xạ 4 nơron: nơron 1 từ võng mạc đến nhân trước mái, nơron 2 từ nhân trước mái đến nhân Edinger-Westphal, nơron 3 (tiền hạch) đến hạch mi, và nơron 4 (hậu hạch) đến cơ vòng đồng tử. Phản xạ nhìn gần bao gồm ba thành phần liên kết chặt chẽ: điều tiết (accommodation), quy tụ (convergence) và co đồng tử.

Dữ liệu lâm sàng

Chỉ số/Kết cụcKết quảGhi chú
Kích thước đồng tử bình thường3 - 4 mmTrẻ sơ sinh và người già có thể nhỏ hơn
Chênh lệch kích thước đồng tử sinh lý30% dân sốThường dưới 1 mm
Tỷ lệ đồng tử Adie (ID) ở một mắt80%Thường gặp ở phụ nữ trẻ
Bình luận: Tài liệu này là một bài giảng tổng quan về kỹ năng khám đồng tử, không phải nghiên cứu khoa học có cỡ mẫu hay phân tích thống kê. Các thông tin về tỷ lệ (như 30% người bình thường có chênh lệch đồng tử, 80% đồng tử Adie ở một mắt) mang tính chất kinh nghiệm lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán các bất thường đồng tử đòi hỏi sự kết hợp giữa khám lâm sàng tỉ mỉ và các test dược lý (như dùng pilocarpine nồng độ thấp hoặc cocaine 10%) để phân biệt nguyên nhân. Hạn chế của tài liệu là thiếu các bằng chứng định lượng từ các thử nghiệm lâm sàng lớn.

Thay đổi thực hành lâm sàng

  • Luôn đo kích thước đồng tử bằng thước đo chuyên dụng thay vì ước lượng bằng mắt thường.
  • Thực hiện đầy đủ các bước: đo kích thước, kiểm tra phản xạ ánh sáng trực tiếp, phản xạ nhìn gần và thực hiện flashlight test (swinging flashlight test) để phát hiện Relative Afferent Pupillary Defect (RAPD).
  • Khi gặp đồng tử giãn bất thường ở phụ nữ trẻ, cần nghĩ đến hội chứng Adie (Adie's tonic pupil) và thực hiện các test dược lý cần thiết.
  • Luôn đánh giá đồng tử trong cả điều kiện phòng sáng và phòng tối để phát hiện sự chênh lệch kích thước không rõ ràng.
  • Liên hệ chặt chẽ với các bệnh lý toàn thân (như u vùng cổ, u đỉnh phổi, bệnh giang mai thần kinh) khi phát hiện các bất thường đồng tử kèm sụp mi hoặc rối loạn tiết mồ hôi (hội chứng Horner).

Tài liệu tham khảo:

Ts Nguyễn Đức Anh, 2026, Khám và chẩn đoán các bất thường của đồng tử, Kênh YouTube QUANG PHAM, Video ID: yXsAe8Us3mM.

Xem thêm