Khủng hoảng nhận thức và thách thức đối với y tế công cộng toàn cầu

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Bài viết của Kickbusch (2026) trên tạp chí The Lancet Public Health phân tích sự hội tụ của ba yếu tố chính tạo nên cuộc khủng hoảng nhận thức (epistemic crisis) trong y tế công cộng: sự sản xuất nghi ngờ khoa học có chủ đích, sự loại trừ cấu trúc đối với các nhóm dân cư trong việc tạo lập tri thức, và quyền lực thuật toán (algorithmic power) chi phối sự lưu thông thông tin. Cuộc khủng hoảng này không đơn thuần là thiếu hụt bằng chứng, mà là sự suy giảm thẩm quyền của tri thức, đe dọa khả năng phản ứng tập thể của y tế công cộng trước các mối đe dọa mới.

Thiết kế cấu trúc của sự nghi ngờ được sản xuất

Sự nghi ngờ khoa học được sản xuất có chủ đích đã được minh chứng rõ nét qua đại dịch COVID-19, nơi một "infodemic" (đại dịch thông tin) lan truyền nhanh chóng, đi kèm với sự mất lòng tin vào các tổ chức y tế, dẫn đến tỷ lệ tử vong vượt mức cao hơn ở các quần thể bị ảnh hưởng. Phân tích của Oreskes và Conway đã chỉ ra chiến lược của các tác nhân liên kết với ngành công nghiệp nhằm tạo ra sự tranh cãi khoa học giả tạo ngay cả khi đã có sự đồng thuận, mục đích là trì hoãn các hành động chính sách. Chiến lược này, vốn được tiên phong trong các lĩnh vực thuốc lá, đường và dược phẩm, hiện đã lan rộng sang chính trị khí hậu và bầu cử. Các yếu tố quyết định thương mại của môi trường thông tin hiện nay không thể tách rời khỏi các yếu tố quyết định thương mại của sức khỏe.

Loại trừ cấu trúc như một sự bất công nhận thức

Sự loại trừ có hệ thống các quần thể khỏi quá trình sản xuất, xác thực và lưu thông tri thức y tế được Miranda Fricker gọi là bất công nhận thức (epistemic injustice). Trong y tế toàn cầu, điều này thể hiện qua các thực hành tác giả, quan hệ đối tác nghiên cứu và kiểm soát biên tập, nơi tri thức từ các quốc gia thu nhập thấp và trung bình thường bị coi là dữ liệu thay vì phân tích. Định kiến xã hội, bao gồm định kiến giới (coi nỗi đau của phụ nữ là ít thực tế hơn), định kiến chủng tộc và giai cấp, đã định hình các câu hỏi y tế được đặt ra và hệ thống y tế nào nhận được đầu tư. Fricker xác định hai cơ chế chính: bất công chứng thực (testimonial injustice - giảm uy tín do định kiến danh tính) và bất công thông diễn (hermeneutical injustice - thiếu các khái niệm chung để diễn đạt trải nghiệm bị gạt ra ngoài lề).

Hệ thống thuật toán và tái cấu trúc quyền lực nhận thức

Tầng thứ ba của cuộc khủng hoảng vận hành thông qua các hệ thống thuật toán, bao gồm mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI). Mạng xã hội được thiết kế để tối đa hóa sự tương tác, ưu tiên nội dung gây kích động cảm xúc, từ đó làm xói mòn nền tảng tri thức chung. Đối với AI y tế, vấn đề "nghèo đói dữ liệu y tế" (health data poverty) trở nên nghiêm trọng khi các cơ sở dữ liệu lâm sàng, hồ sơ điện tử và gen chủ yếu đến từ các quốc gia thu nhập cao, khiến các khu vực như châu Phi cận Sahara, Nam Á và Mỹ Latinh bị đại diện thiếu hụt. Các hệ thống chẩn đoán AI được huấn luyện trên các tập dữ liệu không đa dạng cho thấy hiệu suất kém hơn đáng kể đối với các nhóm dân tộc thiểu số, với các chênh lệch đã được ghi nhận trong da liễu, nhãn khoa và dự đoán nguy cơ tim mạch.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số lượng chuyên gia tham gia STANDING Togetherhơn 350 chuyên gia
Số quốc gia tham gia STANDING Together58 quốc gia
Số quốc gia được WHO khu vực châu Âu đánh giá AI50 quốc gia
Năm đánh giá AI của WHO khu vực châu Âu2025
Bình luận: Thông tin theo Kickbusch (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh rằng các phản ứng hiện tại như STANDING Together hay EU Artificial Intelligence Act là cần thiết nhưng chưa đủ vì chúng chỉ giải quyết triệu chứng mà không tái cấu trúc các hệ thống cơ bản như tài trợ nghiên cứu và quyền kiểm soát dữ liệu. Hạn chế của tài liệu là tính chất lý thuyết cao, thiếu các số liệu định lượng về tác động cụ thể của các chính sách mới đối với kết cục lâm sàng thực tế.

Chính trị tri thức cho y tế công cộng

Cuộc khủng hoảng nhận thức là một cuộc khủng hoảng chính trị về thẩm quyền định nghĩa thực tại. Ba thay đổi cần thiết bao gồm: (1) Thay đổi quản trị nền kinh tế nghiên cứu y tế toàn cầu, không chỉ phân phối nguồn lực mà còn về cấu trúc nhận thức, bảo vệ chủ quyền nhận thức (cognitive sovereignty) trong các hệ thống AI; (2) Xử lý thông tin sai lệch về sức khỏe như một vấn đề kinh tế chính trị, áp dụng sự nghiêm túc tương tự như quy định về thuốc lá và thực phẩm siêu chế biến; (3) Tái thiết lập tính chính đáng của quản trị dựa trên bằng chứng thông qua dân chủ hóa nhận thức, công nhận các cộng đồng đa dạng là những người có tri thức (knowers) với các hệ thống nhận thức dân sự (civic epistemologies) định hình tiền đề cho hành động y tế công cộng.

  • Thúc đẩy sự đa dạng trong các tập dữ liệu huấn luyện AI y tế để giảm thiểu sai lệch thuật toán.
  • Áp dụng quản trị dữ liệu minh bạch và công bằng trong các nghiên cứu y tế toàn cầu.
  • Tăng cường trách nhiệm giải trình của các nền tảng mạng xã hội đối với thông tin sai lệch về sức khỏe.
  • Khuyến khích sự tham gia của các cộng đồng từ Global South vào việc thiết lập chương trình nghị sự nghiên cứu.

Tài liệu tham khảo:

Kickbusch I, 2026, The epistemic crisis as the defining challenge of public health: knowledge, power, and the politics of truth, The Lancet Public Health, 11: e915-17, DOI: 10.1016/S2468-2667(26)00226-8.

Xem thêm