Tiến bộ trong kỹ thuật protein miễn dịch làm liệu pháp điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan của Johnson và cộng sự (2026) về các tiến bộ trong kỹ thuật protein miễn dịch cho thấy các liệu pháp dựa trên protein chiếm khoảng 26% tổng số thuốc được FDA phê duyệt vào năm 2025. Các phân tử như kháng thể và cytokine đóng vai trò then chốt trong điều hòa miễn dịch, tuy nhiên các protein tự nhiên thường có những hạn chế về dược tính, thúc đẩy sự phát triển của các công nghệ kỹ thuật protein nhằm tối ưu hóa hiệu quả điều trị.

Phát triển công nghệ kỹ thuật protein

Kỹ thuật protein bao gồm việc sửa đổi các protein hiện có hoặc tạo ra các protein mới không tồn tại trong tự nhiên. Các phương pháp như tiến hóa định hướng (directed evolution) mô phỏng quá trình chọn lọc tự nhiên bằng cách tạo ra các thư viện phân tử, sau đó sàng lọc dựa trên các đặc tính mong muốn. Các kỹ thuật như thiết kế hợp lý (rational design) sử dụng hiểu biết về lý sinh để dự đoán các đột biến có lợi, trong khi thiết kế bán hợp lý (semi-rational design) kết hợp cả hai phương pháp để tạo ra các thư viện mục tiêu đa dạng hơn. Việc liên kết thông tin di truyền (genotype) với protein chức năng (phenotype) là yêu cầu cốt lõi, thường được thực hiện thông qua các hệ thống hiển thị bề mặt (surface display) như hiển thị trên phage, vi khuẩn, nấm men hoặc động vật có vú.

Tiến bộ trong khám phá kháng thể

Hệ thống miễn dịch có khả năng tiến hóa kháng thể vượt trội so với các hệ thống nhân tạo. Trong đại dịch toàn cầu, Zost và cộng sự đã chứng minh tốc độ của các nền tảng khám phá kháng thể tiên tiến bằng cách sử dụng tế bào B trí nhớ từ bệnh nhân SARS-CoV-2, cho phép xác định các kháng thể trung hòa và chuyển giao cho đối tác sản xuất trong vòng 18 ngày sau khi phân loại tế bào máu. Ngoài ra, các phương pháp mới như REAP (Rapid extracellular antigen profiling) cho phép sàng lọc mẫu bệnh nhân đối với hàng nghìn protein ngoại bào, hỗ trợ xác định các tự kháng thể tiềm năng làm mục tiêu điều trị.

Thiết kế protein de novo và nền tảng kỹ thuật

Thiết kế protein de novo (de novo protein design) đã chuyển từ các nghiên cứu chứng minh khái niệm sang phát triển các protein chức năng tùy chỉnh. Các công cụ như RFdiffusion sử dụng mạng thần kinh để tạo ra các khung protein mới, sau đó được xác nhận cấu trúc bằng kính hiển vi điện tử lạnh (cryo-EM). Các nền tảng như PACE (Phage-assisted continuous evolution) và AHEAD (Autonomous hypermutation yeast surface display) cho phép tiến hóa liên tục các protein với sự can thiệp tối thiểu của con người, giúp tối ưu hóa các đặc tính như độ hòa tan và khả năng sản xuất.

Kỹ thuật kháng thể cho thiết kế trị liệu

Các kháng thể trị liệu hiện nay đã vượt xa các cấu trúc IgG truyền thống. Các kháng thể liên hợp thuốc (ADC - Antibody-drug conjugates) cho phép phân phối chính xác các độc chất đến tế bào đích. Tính đến năm 2026, có 14 ADC đã được FDA phê duyệt cho các ứng dụng ung thư. Các chiến lược mới bao gồm các kháng thể đa đặc hiệu (bispecific antibodies) và các chất phân hủy protein mục tiêu (targeted protein degraders) như bioPROTACs, giúp loại bỏ các protein gây bệnh bằng cách lợi dụng bộ máy phân hủy tự nhiên của tế bào.

Kỹ thuật cytokine cho thiết kế trị liệu

Cytokine là các protein tín hiệu nhỏ (<25 kDa) có tác dụng đa hướng (pleiotropic). Để khắc phục thời gian bán thải ngắn và độc tính, các chiến lược như PEGylation và dung hợp với Fc (Fc fusion) được sử dụng để giảm độ thanh thải qua thận. Năm 2024, FDA đã phê duyệt nogapendekin alfa inbakicept, một chất chủ vận thụ thể IL-15, cho bệnh nhân ung thư bàng quang không đáp ứng với BCG. Các phương pháp mới như điều biến tín hiệu thông qua các cytokine được thiết kế (muteins) hoặc các hệ thống điều khiển không gian (immunocytokines) đang mở ra hướng đi mới trong việc tối ưu hóa phân phối và giảm độc tính toàn thân.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ thuốc dựa trên protein (FDA 2025)Khoảng 26%
Thời gian xác định kháng thể SARS-CoV-218 ngày sau khi phân loại tế bào máu
Số lượng ADC được FDA phê duyệt (2026)14 loại
Tỷ lệ thành công trung bình của BindCraft46%
Số lượng protein trong thư viện REAP2,688 protein ngoại bào
Bình luận: Thông tin theo Johnson và cộng sự (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các công nghệ kỹ thuật protein đang phát triển rất nhanh, đặc biệt là sự kết hợp giữa AI và sinh học thực nghiệm. Hạn chế hiện tại là khả năng sản xuất quy mô lớn và các rủi ro về tính sinh miễn dịch (immunogenicity) của các protein thiết kế mới.
  • Tận dụng các nền tảng tiến hóa liên tục (như PACE/AHEAD) để tối ưu hóa protein nhanh chóng.
  • Sử dụng các công cụ thiết kế de novo (như RFdiffusion) để tạo ra các kháng thể đặc hiệu với độ chính xác cao.
  • Áp dụng các chiến lược điều biến cytokine (như muteins hoặc Fc-fusion) để cải thiện dược động học.
  • Cân nhắc các định dạng kháng thể mới (như ADC, bispecific, multiparatopic) để tăng hiệu quả điều trị.
  • Chú trọng kiểm soát tính sinh miễn dịch và độc tính ngoài mục tiêu trong thiết kế protein trị liệu.

Tài liệu tham khảo:

K. Johnson, X. Yu, S.A. Gehrke, J.B. Spangler, Advances in Engineering Immune Proteins as Therapeutics, Current Opinion in Biomedical Engineering, 2026, DOI: 10.1016/j.cobme.2026.100685.

Xem thêm