Retinoblastoma là khối u ác tính trong mắt đe dọa tính mạng và thị lực quan trọng nhất ở trẻ em, với tỷ lệ sống sót sau 5 năm tại Vương quốc Anh đạt khoảng 98% (Sujanthan & Reddy, 2026). Việc nhận diện sớm thông qua phản xạ đáy mắt (fundal reflex) và chuyển tuyến kịp thời là yếu tố then chốt để bảo tồn nhãn cầu và thị lực cho bệnh nhi.
Dịch tễ học và di truyền
Retinoblastoma xảy ra với tỷ lệ khoảng 1 trên 14.000–20.000 trẻ sinh sống trên toàn thế giới. Tại châu Âu, tỷ lệ này ước tính khoảng 1 trên 13.000 trẻ sinh sống. Bệnh ảnh hưởng đến cả hai giới và không có ưu thế về chủng tộc. Đây chủ yếu là ung thư ở trẻ nhũ nhi, chiếm khoảng 10% các ca ung thư được chẩn đoán ở trẻ dưới 12 tháng tuổi. Khoảng 60% trường hợp là lẻ tẻ (sporadic), trong khi 40% là di truyền (heritable). Trong các ca di truyền, khoảng 10% là gia đình và 90% là đột biến dòng mầm mới (de novo germline mutations). Pineoblastoma là một khối u nội sọ quan trọng liên quan đến hội chứng retinoblastoma ba bên (trilateral retinoblastoma syndrome), bao gồm retinoblastoma hai bên kèm theo khối u ngoại bì thần kinh nguyên thủy nội sọ.
Phân loại và chẩn đoán
Sinh thiết không được thực hiện do nguy cơ lan tràn khối u ra ngoài nhãn cầu. Chẩn đoán dựa trên đánh giá lâm sàng bởi bác sĩ nhãn khoa, thường dưới gây mê. Phân loại quốc tế về Retinoblastoma (ICRB) phân loại bệnh từ nhóm A đến nhóm E dựa trên kích thước, vị trí khối u, mức độ bong võng mạc và sự hiện diện của các tế bào gieo rắc (seeds) trong dịch kính hoặc dưới võng mạc. Nhóm A bao gồm các khối u nhỏ ≤ 3 mm, nằm xa hoàng điểm và đĩa thị. Nhóm E là giai đoạn rất tiến triển với tiên lượng thị lực kém, có thể bao gồm glôcôm tân mạch (neovascular glaucoma), xâm lấn tiền phòng hoặc phthisis bulbi.
Phát hiện Retinoblastoma
Các dấu hiệu phổ biến bao gồm đồng tử trắng (leukocoria), lác (strabismus) và viêm mắt. Phản xạ đáy mắt là xét nghiệm sàng lọc giá trị. WHO hiện sử dụng thuật ngữ "phản xạ đáy mắt" thay vì "phản xạ đỏ" để giảm nhầm lẫn do sự khác biệt về sắc tố đáy mắt giữa các chủng tộc. Trẻ sơ sinh cần được kiểm tra phản xạ đáy mắt trước khi xuất viện. Bất kỳ trẻ nào có lác hoặc các phàn nàn về mắt khác đều cần được đánh giá phản xạ đáy mắt. Việc phát hiện sớm các khối u nhỏ ở nhóm A hoặc B thông qua khám dưới gây mê ở trẻ có nguy cơ di truyền giúp giảm tỷ lệ khoét bỏ nhãn cầu (enucleation).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ sống sót 5 năm (UK) | Khoảng 98% |
| Tỷ lệ mắc toàn cầu | 1 trên 14.000–20.000 trẻ sinh sống |
| Tỷ lệ ca lẻ tẻ | 60% |
| Tỷ lệ ca di truyền | 40% |
| Tỷ lệ leukocoria (dấu hiệu trình diện) | 56% |
Điều trị
Quản lý đòi hỏi cách tiếp cận đa chuyên khoa với thứ tự ưu tiên: bảo tồn tính mạng, bảo tồn nhãn cầu và cuối cùng là bảo tồn thị lực. Hóa trị toàn thân là điều trị hàng đầu cho nhóm B, C, D hai bên với các thuốc chính gồm vincristine, carboplatin và etoposide. Đối với bệnh một bên, hóa trị nội động mạch (intra-arterial chemotherapy) với melphalan và topotecan thường được sử dụng. Xạ trị ngoài (external beam radiotherapy) hiện ít được sử dụng do làm tăng nguy cơ ung thư thứ phát. Sau khoét bỏ nhãn cầu, đánh giá mô bệnh học là bắt buộc để quyết định hóa trị bổ trợ.
Khối u thứ phát
Trẻ mắc retinoblastoma dòng mầm có nguy cơ phát triển các khối u khác trong suốt cuộc đời do đột biến hiện diện trong mọi tế bào. Các khối u thứ phát thường xuất hiện từ 10 đến 50 tuổi, phổ biến nhất là sarcoma (62%) và ung thư vú (9%). Hiện không có phương pháp sàng lọc hiệu quả cho các khối u thứ phát này, do đó việc theo dõi suốt đời là cần thiết.
Bình luận: Thông tin theo Sujanthan & Reddy (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chuyển đổi thuật ngữ từ "phản xạ đỏ" sang "phản xạ đáy mắt" là một thay đổi quan trọng trong thực hành lâm sàng để tránh bỏ sót bệnh ở trẻ có sắc tố đáy mắt đậm. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán sớm retinoblastoma ở trẻ em đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ nhi khoa và bác sĩ nhãn khoa chuyên sâu.
- Kiểm tra phản xạ đáy mắt cho mọi trẻ sơ sinh trước khi xuất viện.
- Nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo: đồng tử trắng, lác, hoặc viêm mắt không rõ nguyên nhân.
- Không giả định phản xạ đáy mắt phải có màu đỏ ở mọi chủng tộc.
- Chuyển tuyến khẩn cấp đến trung tâm chuyên khoa khi nghi ngờ có bất thường.
- Tư vấn di truyền cho gia đình có tiền sử retinoblastoma.
Tài liệu tham khảo:
Sujanthan B, Reddy MA, 2026, What paediatricians need to know about retinoblastoma, Paediatrics and Child Health, DOI: 10.1016/j.paed.2026.09.003