Hội thảo AIOC 2026 IC202 về chủ đề phẫu thuật cơ chéo dưới (inferior oblique muscle) đã cung cấp cái nhìn toàn diện về giải phẫu, chỉ định lâm sàng và các kỹ thuật phẫu thuật từ truyền thống đến xâm lấn tối thiểu. Cơ chéo dưới là cơ ngắn nhất trong các cơ vận nhãn, với chiều dài khoảng 37 mm, đóng vai trò quan trọng trong việc xoay ngoài, nâng và dạng nhãn cầu.
Giải phẫu và sinh lý cơ chéo dưới
Cơ chéo dưới xuất phát từ mặt trong của xương hàm trên, ngay phía ngoài hố lệ, chạy chếch ra sau và ra ngoài giữa cơ trực dưới và sàn hốc mắt, bám vào nửa dưới ngoài của củng mạc (sclera) phía sau xích đạo nhãn cầu. Chiều rộng tại điểm bám trung bình khoảng 9 mm. Bờ sau của cơ nằm cách hoàng điểm khoảng 1-2 mm. Về thần kinh, cơ được chi phối bởi nhánh dài của dây thần kinh vận nhãn (cranial nerve III). Về mặt lâm sàng, cơ chéo dưới tạo một góc 51 độ với trục thị giác, cho phép cơ thực hiện chức năng hạ và nâng nhãn cầu khi mắt đang ở vị trí khép (adduction).
Chỉ định phẫu thuật
Chỉ định phẫu thuật cơ chéo dưới thường dựa trên tình trạng quá mức (overaction) của cơ. Quá mức cơ chéo dưới nguyên phát xuất hiện ở khoảng 70% bệnh nhân lác trong (esotropia) và 30% bệnh nhân lác ngoài (exotropia). Phẫu thuật được chỉ định khi tình trạng này ảnh hưởng đến thị giác hai mắt (binocular vision) ở tư thế nguyên phát hoặc gây ra các vấn đề thẩm mỹ và chức năng. Các trường hợp lác trong đơn phương (unilateral esotropia) có thể được điều trị bằng phẫu thuật làm yếu cơ chéo dưới đơn thuần nếu độ lệch dọc dưới 15 prism diopters (PD). Đối với hội chứng V-pattern, phẫu thuật làm yếu cơ chéo dưới được chỉ định khi có sự chênh lệch giữa nhìn lên và nhìn xuống trên 15 PD kèm theo quá mức cơ chéo dưới hai bên.
Các kỹ thuật phẫu thuật làm yếu cơ chéo dưới
Các phương pháp phẫu thuật bao gồm lùi cơ (recession), chuyển vị trí ra trước (anterior transposition), cắt cơ (myectomy) và cắt bỏ một phần cơ (disinsertion). Lùi cơ 10 mm là phương pháp phổ biến, an toàn và hiệu quả. Kỹ thuật của Parks hoặc Fin thường được sử dụng để đạt hiệu quả lùi cơ. Đối với các trường hợp quá mức cơ chéo dưới độ 1, độ 2, độ 3 và độ 4, mức độ lùi cơ được điều chỉnh tương ứng từ 8 mm đến 14 mm. Kỹ thuật chuyển vị trí ra trước và vào trong (anterior and nasal transposition) được thiết kế để tránh hội chứng chống nâng (anti-elevation syndrome) bằng cách đặt cơ tại vị trí 2 mm phía mũi và 2 mm phía trên điểm bám cơ trực dưới.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Chiều dài cơ chéo dưới | Khoảng 37 mm |
| Chiều rộng điểm bám cơ | Trung bình 9 mm |
| Khoảng cách bờ sau cơ đến hoàng điểm | 1-2 mm |
| Tỷ lệ quá mức cơ chéo dưới trong lác trong | 70% |
| Tỷ lệ quá mức cơ chéo dưới trong lác ngoài | 30% |
| Lùi cơ cho độ lệch 15-20 PD (độ 1) | 8 mm |
| Lùi cơ cho độ lệch 20-30 PD (độ 2) | 10 mm |
| Lùi cơ cho độ lệch >30 PD (độ 3, 4) | Lên đến 14 mm |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật phẫu thuật cơ chéo dưới đòi hỏi sự chính xác cao để tránh các biến chứng như thủng củng mạc hoặc tổn thương tĩnh mạch xoáy (vortex vein). Việc lựa chọn phương pháp (lùi cơ hay chuyển vị trí) cần cá thể hóa dựa trên độ lệch và tình trạng xoắn nhãn cầu của bệnh nhân.
Biến chứng và quản lý
Các biến chứng trong phẫu thuật bao gồm xuất huyết do tổn thương tĩnh mạch xoáy, thủng củng mạc (scleral perforation) và sa mỡ hốc mắt (orbital fat prolapse). Để phòng ngừa xuất huyết, cần bóc tách nhẹ nhàng bằng tăm bông và xác định rõ cơ trước khi cắt. Nếu xảy ra thủng củng mạc, cần kiểm tra đáy mắt ngay lập tức và hội chẩn chuyên khoa võng mạc để thực hiện áp lạnh (cryotherapy) nếu cần. Sa mỡ hốc mắt được quản lý bằng cách định vị lại mỡ nhẹ nhàng và hạn chế đốt điện (cautery). Biến chứng sau phẫu thuật như quá mức cơ chéo dưới tồn dư thường do chẩn đoán không chính xác hoặc kỹ thuật làm yếu không đủ.
- Đánh giá kỹ lưỡng độ quá mức cơ chéo dưới trước phẫu thuật để chọn mức lùi cơ phù hợp.
- Sử dụng kỹ thuật bóc tách cẩn thận để tránh tổn thương tĩnh mạch xoáy và sa mỡ hốc mắt.
- Kiểm tra kỹ vùng bám cơ sau khi móc cơ để đảm bảo đã móc toàn bộ sợi cơ.
- Cân nhắc kỹ thuật chuyển vị trí ra trước và vào trong để tránh hội chứng chống nâng.
- Theo dõi sát sao các dấu hiệu của hội chứng chống nâng sau phẫu thuật chuyển vị trí cơ chéo dưới.
Tài liệu tham khảo:
Anam Ansari, Akancharani, Arushi, Subhash Daddyas, Kittita Pande, 2026, AIOC 2026 IC202 Tackling Inferior Oblique Surgeries, aioseditorproceedings, Video ID: gvtuqnsMO-A.