Lác liệt (paralytic squint) hay còn gọi là lác không đồng hành (incompetent squint) là tình trạng rối loạn vận nhãn do tổn thương thần kinh vận động hoặc cơ vận nhãn. Theo Giáo sư Dalal Shawky (2020), việc hiểu rõ giải phẫu hệ thống cơ vận nhãn là nền tảng để chẩn đoán chính xác các trường hợp lác liệt.
Giải phẫu và thần kinh chi phối cơ vận nhãn
Hệ thống cơ vận nhãn bao gồm 6 cơ: 4 cơ trực (trực trên, trực dưới, trực trong, trực ngoài) và 2 cơ chéo (chéo trên, chéo dưới). Các cơ trực bám vào phía trước xích đạo nhãn cầu, trong khi các cơ chéo bám phía sau xích đạo. Hầu hết các cơ được chi phối bởi dây thần kinh vận nhãn chung (oculomotor nerve), ngoại trừ cơ trực ngoài (dây VI - abducens nerve) và cơ chéo trên (dây IV - trochlear nerve). Các nhân thần kinh vận nhãn nằm tại thân não: nhân dây III và IV ở trung não (midbrain), nhân dây VI ở cầu não (pons). Tổn thương tại các nhân này hoặc dọc theo đường đi của dây thần kinh là nguyên nhân gây lác liệt.
Dấu hiệu lâm sàng của lác liệt
Các dấu hiệu đặc trưng bao gồm hạn chế vận động nhãn cầu theo hướng tác dụng của cơ bị liệt. Góc lác trong lác liệt là góc lác biến đổi (variable deviation), đạt giá trị tối đa khi nhìn về hướng tác dụng của cơ bị liệt. Một đặc điểm quan trọng là góc lác thứ phát (secondary deviation) luôn lớn hơn góc lác nguyên phát (primary deviation) do sự tăng phân bố thần kinh (innervation) theo định luật Hering về sự phân bố thần kinh bằng nhau. Bệnh nhân thường có song thị (diplopia) binocular, chóng mặt, buồn nôn và tư thế đầu bất thường (abnormal head posture) để bù trừ cho thị giác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Số lượng cơ vận nhãn | 6 cơ |
| Dây thần kinh chi phối cơ trực ngoài | Dây VI (abducens nerve) |
| Dây thần kinh chi phối cơ chéo trên | Dây IV (trochlear nerve) |
| Góc lác trong lác liệt | Biến đổi (variable) |
| Góc lác thứ phát so với nguyên phát | Lớn hơn |
Nguyên tắc điều trị và phẫu thuật
Điều trị lác liệt cần loại trừ các nguyên nhân nội sọ nghiêm trọng như khối u hoặc viêm. Trong phẫu thuật, nguyên tắc là làm yếu cơ đối vận trực tiếp (direct antagonist) và làm mạnh cơ bị liệt hoặc cơ cùng tác dụng (yoke muscle) ở mắt đối diện. Đối với liệt dây III, cần đánh giá sự tham gia của các sợi phó giao cảm (parasympathetic fibers) chi phối đồng tử và khả năng điều tiết. Nếu có liệt cơ nâng mi (levator palpebrae superioris), tình trạng sụp mi có thể che lấp song thị. Phẫu thuật thường được cân nhắc sau khi tình trạng ổn định, thường là sau 6 tháng.
Bình luận: Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về cơ chế sinh lý bệnh của lác liệt. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán lác liệt đòi hỏi loại trừ các nguyên nhân thần kinh trung ương cấp tính trước khi can thiệp phẫu thuật. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu cụ thể về tỷ lệ thành công của các kỹ thuật phẫu thuật được đề cập.
- Luôn kiểm tra tư thế đầu bất thường của bệnh nhân như một dấu hiệu gợi ý lác liệt.
- Góc lác thứ phát lớn hơn góc lác nguyên phát là chìa khóa để xác định mắt bị liệt.
- Loại trừ nguyên nhân nội sọ trước khi lên kế hoạch phẫu thuật chỉnh lác.
- Phẫu thuật chỉnh lác thường không thực hiện trước 6 tháng kể từ khi khởi phát.
- Đánh giá kỹ sự tham gia của đồng tử và điều tiết trong liệt dây III để tiên lượng tổn thương phó giao cảm.
Tài liệu tham khảo:
Dalal Shawky, 2020, Paralytic squint, Alexandria University, Egypt, Video ID: W7Hhlune_9c.