Tại hội thảo AIOC2026 (IC351), Dr. Sandhya Nair đã trình bày các chiến lược quan trọng trong việc lập kế hoạch và thực hiện phẫu thuật đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL) đa tiêu cự, bao gồm các loại IOL điều chỉnh lão thị (presbyopia correcting IOLs) như EDOF và Trifocal. Việc lựa chọn thấu kính phù hợp đòi hỏi sự đánh giá kỹ lưỡng về nhu cầu thị giác, lối sống và tình trạng bệnh lý của bệnh nhân để tối ưu hóa kết quả sau phẫu thuật.
Phân loại và đặc điểm quang học của IOL điều chỉnh lão thị
Các IOL điều chỉnh lão thị được phân loại thành IOL đa tiêu cự (multifocal IOLs) và IOL có độ sâu tiêu cự mở rộng (EDOF IOLs). IOL đa tiêu cự chia ánh sáng tới thành nhiều điểm tiêu cự, trong đó bifocal và trifocal là phổ biến nhất. Trifocal IOL cung cấp ba điểm tiêu cự cho khoảng cách xa, trung gian và gần, mang lại thị lực gần mạnh mẽ và sự độc lập với kính cao hơn so với EDOF. Tuy nhiên, việc chia tách ánh sáng dẫn đến giảm thị lực trong điều kiện ánh sáng yếu (scotopic vision) và giảm độ nhạy tương phản (contrast sensitivity). Ngay cả với các loại thấu kính tốt nhất, mức mất ánh sáng (light loss) khoảng 12% là nguyên nhân gây ra các hiện tượng quang học (dysphotopsias) như quầng sáng (halos) và chói (glare) vào ban đêm. Ngược lại, EDOF IOL tạo ra một vùng tiêu cự mở rộng duy nhất, không chia tách ánh sáng, giúp giảm thiểu mất ánh sáng và cải thiện hồ sơ dysphotopsia, thị lực scotopic và độ nhạy tương phản tốt hơn.
Lựa chọn bệnh nhân và đánh giá tiền phẫu
Việc lựa chọn bệnh nhân cẩn thận là yếu tố tiên quyết cho kết quả thị giác tối ưu. EDOF IOL thường là lựa chọn ưu tiên cho bệnh nhân trẻ, am hiểu công nghệ và lái xe nhiều. Trifocal IOL phù hợp hơn với bệnh nhân lớn tuổi, dành phần lớn thời gian đọc sách trong nhà, không lái xe và mong muốn sự độc lập với kính. Các bệnh lý giác mạc, hoàng điểm hoặc thần kinh thị giác có thể làm giảm kết quả thị giác sau phẫu thuật và cần được loại trừ. OCT được khuyến cáo thực hiện cho tất cả bệnh nhân sử dụng IOL cao cấp để phát hiện các tổn thương hoàng điểm tinh vi như lỗ hoàng điểm phiến (outer lamellar hole), bất thường tại điểm nối IS/OS hoặc màng trước võng mạc (thin ERM). Đối với bệnh nhân có bệnh lý hoàng điểm hoặc glaucoma giai đoạn sớm, EDOF IOL có thể được cân nhắc thay thế cho Trifocal IOL. Ngoài ra, bệnh khô mắt (dry eye disease) là nguyên nhân phổ biến gây không hài lòng sau phẫu thuật, ảnh hưởng đến thị lực và gây sai số trong đo đạc keratometry, dẫn đến tính toán công suất IOL không chính xác. Cần điều trị khô mắt, đợi 2-3 tuần trước khi đo lại các thông số.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Mất ánh sáng ở Trifocal IOL | 12% |
| Phạm vi pupil photopic lý tưởng | lớn hơn 2.8 mm |
| Phạm vi pupil mesopic lý tưởng | nhỏ hơn 6 mm |
| BCVA tối thiểu cho Trifocal IOL | tốt hơn 0.6 Y trên thang Snellen |
| Keratometry lý tưởng | 40 đến 45 D |
| Công suất IOL lý tưởng | 10 đến 27 D |
| Góc alpha lý tưởng | nhỏ hơn 0.4 đến 0.5 |
| Chống chỉ định tương đối của astigmatism | hơn 5 diopters |
| SIA (Surgically Induced Astigmatism) | 2 đến 2.4 D |
Kỹ thuật phẫu thuật và quản lý hậu phẫu
Trong phẫu thuật, bao xé (rexis) cần tròn, trung tâm và chồng lên mép quang học của IOL để đảm bảo định tâm tốt. Cần loại bỏ hoàn toàn chất nhầy (OVD). Nếu bệnh nhân có yếu dây chằng zonule nghiêm trọng, rách bao sau (PCR) lớn hoặc tổn thương mống mắt, không nên đặt các loại IOL này. Nguyên nhân chính gây không hài lòng sau phẫu thuật là thị lực mờ và các hiện tượng quang học. Bệnh nhân cần được tư vấn rằng họ sẽ mất 3-4 tháng để thích nghi với hệ thống quang học mới và không nên hứa hẹn sự độc lập hoàn toàn với kính. Nếu có sai số khúc xạ tồn dư, có thể cân nhắc LASIK hoặc thay thế IOL. Đối với tính toán công suất, các công thức hiện đại như Barrett, Hill RBF cho kết quả tốt. Việc sử dụng Barrett Universal 2 cho IOL cầu và Barrett Toric cho IOL toric là tiêu chuẩn. Việc tích hợp K (integrated K) từ auto K, biometer và topographer giúp tăng độ chính xác. Đối với các trường hợp keratoconus hoặc sau phẫu thuật khúc xạ, nên sử dụng ít nhất hai thiết bị đo và hai công thức tính toán khác nhau.
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các khuyến cáo về việc sử dụng công thức Barrett và tích hợp dữ liệu từ nhiều thiết bị là thực hành chuẩn trong phẫu thuật IOL cao cấp hiện nay. Việc "fudging" (điều chỉnh) A-constant để đạt mục tiêu khúc xạ là một kỹ thuật cá nhân hóa, cần thận trọng và dựa trên dữ liệu theo dõi kết quả phẫu thuật của chính phẫu thuật viên (personal A-constant) thay vì áp dụng mù quáng.
- Luôn thực hiện OCT tiền phẫu cho bệnh nhân IOL cao cấp để loại trừ bệnh lý hoàng điểm tiềm ẩn.
- Điều trị triệt để khô mắt trước khi đo đạc các thông số sinh trắc học để tránh sai số công suất IOL.
- Sử dụng công thức Barrett Toric và tích hợp dữ liệu từ nhiều thiết bị (biometer, auto K, topographer) để tối ưu hóa kết quả khúc xạ.
- Tư vấn kỹ cho bệnh nhân về thời gian thích nghi (3-4 tháng) và khả năng xuất hiện quầng sáng/chói.
- Không hứa hẹn sự độc lập hoàn toàn với kính cho mọi bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sandhya Nair, 2026, EDOF and Trifocal IOLs: What Not to Miss in Planning and Execution, AIOC2026 IC351, Video ID: tOpuGpUDUgk.