Trong tọa đàm do Hội đồng Chuyên gia Võng mạc Hoa Kỳ (ASRS) tổ chức năm 2026 về lịch sử thử nghiệm lâm sàng nhãn khoa, các chuyên gia hàng đầu bao gồm Tiến sĩ Rick Ferris, Wy Chambers, Maureen Maguire và Peter Kaiser đã tổng kết quá trình phát triển 45 năm của ngành võng mạc. Từ những nghiên cứu sơ khởi về bệnh võng mạc đái tháo đường đến kỷ nguyên chống yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (anti-vascular endothelial growth factor [anti-VEGF]), các thử nghiệm lâm sàng đã đặt nền móng vững chắc cho y học dựa trên bằng chứng.
Thách Thức Chuẩn Hóa Trong Các Nghiên Cứu Sơ Khởi Bệnh Võng Mạc Đái Tháo Đường
Trước khi các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (randomized clinical trial [RCT]) trở thành tiêu chuẩn vàng, phần lớn y văn nhãn khoa chỉ dựa trên các báo cáo chuỗi ca bệnh (case series). Thử nghiệm ngẫu nhiên đầu tiên trong nhãn khoa được ghi nhận bởi Arnold PZ liên quan đến bệnh xơ hóa sau thủy tinh thể (retrolental fibroplasia) và việc sử dụng oxy ở trẻ sơ sinh. Khi Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ (NEI) thành lập dưới sự lãnh đạo của Carl Kupfer, bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) đang là một cuộc khủng hoảng toàn cầu nhưng chưa có quy trình đánh giá chuẩn hóa.
Trong Nghiên cứu Bệnh võng mạc Đái tháo đường (Diabetic Retinopathy Study [DRS]), tiêu chí kết cục ban đầu được định nghĩa đơn thuần là "mù lòa" nhưng thiếu mô tả chi tiết. Bảng đo thị lực Snellen thời đó chỉ có một chữ duy nhất ở hàng 20/200, dẫn đến việc hầu hết bệnh nhân đều bị xếp vào nhóm thị lực 20/200 nếu mắc lỗi. Để khắc phục điều này, Nhóm công tác 39 thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (bao gồm Louise Sloan) đã phát triển bảng thị lực ETDRS (Early Treatment Diabetic Retinopathy Study). Ban đầu, nhóm đề xuất 10 chữ cái mỗi dòng, nhưng sau đó rút gọn xuống 5 chữ cái mỗi dòng để tối ưu hóa việc đo lường ở mức thị lực kém. Bên cạnh đó, thang điểm mức độ nặng bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy Severity Scale [DRSS]) cũng được xây dựng, tạo ra thước đo chuẩn hóa được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận.
Vai Trò Của Điều Phối Viên Và Chuyến Thăm Khởi Động Trung Tâm Trong Duy Trì Bệnh Nhân
Một trong những đóng góp then chốt của Tiến sĩ Rick Ferris là thiết lập quy trình thăm kiểm tra khởi động trung tâm (site initiation visit [SIV]), nơi nhà nghiên cứu trực tiếp đến từng trung tâm lâm sàng để kiểm tra cơ sở vật chất. Thách thức thực tế diễn ra khi nhiều phòng khám không đủ chiều dài khoảng cách thử thị lực chuẩn 20 feet (khoảng 6 mét); ví dụ có trung tâm đặt hai làn đo thị lực với chiều dài thực tế lần lượt là 20 feet và 17 feet do thiếu không gian.
Trong các nghiên cứu như ETDRS hay Nghiên cứu Bệnh Mắt Liên Quan Đến Tuổi Tác (Age-Related Eye Disease Study [AREDS]), vai trò của điều phối viên lâm sàng (clinical coordinator) là nhân tố quyết định. Dan Martin từng ghi nhận một điều phối viên duy trì theo dõi trên 300 bệnh nhân trong nghiên cứu AREDS. Nhờ sự gắn kết chặt chẽ giữa điều phối viên và bệnh nhân, tỷ lệ bỏ cuộc (dropout rate) trong các thử nghiệm kéo dài tới một thập kỷ như ETDRS và AREDS được duy trì ở mức dưới 5%, một con số rất khó đạt được trong các thử nghiệm lâm sàng hiện đại.
Đại Dịch AIDS Và Sự Khởi Đầu Của Tiêm Nội Nhãn Thuốc Kháng Virus
Thập niên 1980, bối cảnh điều trị nhãn khoa cực kỳ hạn chế. Các đường dùng thuốc chủ yếu là tra tại chỗ, tiêm dưới kết mạc hoặc cho thuốc vào nội nhãn kết hợp trong phẫu thuật đục thủy tinh thể. Khi đại dịch AIDS bùng phát, viêm võng mạc do Cytomegalovirus (CMV retinitis) gây mù lòa hàng loạt ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Thuốc điều trị toàn thân bị giới hạn bởi độc tính nặng và nguy cơ tử vong cao.
Để cứu thị giác bệnh nhân, giới nhãn khoa đã dấn thân thực hiện tiêm nội nhãn (intravitreal injection) các thuốc kháng virus như ganciclovir hoặc foscarnet với tần suất 2 đến 3 lần một tuần. Vào thời điểm phẫu thuật cắt dịch kính còn sơ khai, tiêm nội nhãn ban đầu bị e ngại do nguy cơ viêm màng nhện nội nhãn (endophthalmitis). Tuy nhiên, thành công của kỹ thuật này trên bệnh nhân CMV retinitis đã chứng minh tính an toàn của đường tiêm nội nhãn, mở ra kỷ nguyên mới cho điều trị các bệnh lý võng mạc mãn tính.
Sự Bùng Nổ Anti-VEGF Và Lịch Sử Lực Chọn Tiêu Chí Đánh Giá Lâm Sàng
Đầu những năm 2000, nhận thức về vai trò của VEGF trong bệnh lý mạch máu võng mạc đã thúc đẩy các nhà khoa học ứng dụng liệu pháp anti-VEGF. David Guyer từng tiếp cận công ty Regeneron để xin bản quyền phân tử VEGF Trap (sau này là aflibercept) nhưng bị từ chối, sau đó ông chuyển sang phát triển pegaptanib (Macugen) - thuốc anti-VEGF đầu tiên được FDA phê duyệt với chu kỳ tiêm 6 tuần/lần.
Bước ngoặt tiếp theo diễn ra khi dữ liệu thử nghiệm MARINA của ranibizumab (Lucentis) ghi nhận lần đầu tiên bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm dạng ướt có sự cải thiện thị lực thực sự chứ không chỉ dừng lại ở mức ngăn ngừa mất thị lực. Trước khi ranibizumab được thương mại hóa, Phil Rosenfeld và Carmen Puliafito tại Viện Mắt Bascom Palmer đã tiêm thử nghiệm bevacizumab (Avastin) - một kháng thể anti-VEGF dùng trong ung thư thư toàn thân - cho bệnh nhân tắc tĩnh mạch võng mạc và thoái hóa hoàng điểm. Báo cáo ca tại hội nghị ASRS ở Montreal đã châm ngòi cho việc sử dụng bevacizumab rộng rãi trên toàn cầu dù chưa có thử nghiệm lâm sàng chính thức.
Để so sánh hiệu quả và độ an toàn giữa ranibizumab ($2,000/liều) và bevacizumab ($10/liều), Nghiên cứu CATT (Comparison of Age-Related Macular Degeneration Treatments Trials) đã được lên kế hoạch. Nhóm nghiên cứu bao gồm Glenn Jaffe, Stuart Fine, Maureen Maguire, Dan Martin và Juan Grunwald đã phải điều chỉnh lại toàn bộ đề cương xin tài trợ sau khi kết quả MARINA công bố. Thử nghiệm CATT được nộp lên NEI tháng 1/2006, duyệt tháng 6/2006 và bắt đầu tuyển bệnh vào tháng 2/2008 sau nhiều vướng mắc về chính sách chi trả của cơ quan Medicare (CMS).
Mạng Lưới Nghiên Cứu DRCR.net Và Sự Phát Triển Của Tiêu Chí Hình Ảnh Học
Để giảm chi phí thành lập trung tâm điều phối mới cho từng thử nghiệm, NEI đã tận dụng khoản kinh phí 100 triệu USD từ dự án luật tiểu đường tuýp 1 của Quốc hội Hoa Kỳ cấp cho NIDK, trích ra 1 triệu USD để thành lập Mạng lưới Nghiên cứu Lâm sàng Bệnh Võng mạc Đái tháo đường (DRCR.net). DRCR.net đã thực hiện các thử nghiệm lâm sàng bản đản như Protocol I và Protocol T - thử nghiệm so sánh trực diện (head-to-head) ba thuốc anti-VEGF do hai công ty dược phẩm đối đầu cùng tài trợ.
Về mặt tiêu chí đánh giá, việc kết nối hình ảnh cắt lớp vi tính độ phân giải cao (OCT) với chức năng thị giác vẫn gặp nhiều khó khăn. Sự cải thiện độ dày võng mạc trên OCT không phải lúc nào cũng tương quan thuận với tăng thị lực. Trong bệnh thoái hóa hoàng điểm thể khô tiến triển (Geographic Atrophy [GA]), sự phát triển diện tích teo trên chụp huỳnh quang đáy mắt (FAF) được xem là một tiêu chí thay thế hợp lệ. FDA chấp thuận giảm tốc độ phát triển tổn thương GA làm tiêu chí phê duyệt thuốc vì việc mất tế bào cảm quang (photoreceptor loss) chắc chắn dẫn đến khuyết thị trường tương ứng, mặc dù thị lực trung tâm có thể chưa bị ảnh hưởng ngay nếu tổn thương còn nằm ngoài hố hoàng điểm (extrafoveal).
| Chỉ số / Mốc lịch sử | Thông tin ghi nhận theo tài liệu |
|---|---|
| Thử nghiệm ngẫu nhiên đầu tiên trong nhãn khoa | Arnold PZ nghiên cứu về xơ hóa sau thủy tinh thể và sử dụng oxy, thiết kế ngẫu nhiên đối chứng |
| Tỷ lệ bỏ cuộc trong thử nghiệm ETDRS & AREDS | Dưới 5% trong thời gian theo dõi lên đến 10 năm |
| Tần suất tiêm nội nhãn trong điều trị CMV Retinitis | 2 đến 3 lần một tuần với ganciclovir hoặc foscarnet |
| Tiêu chí tiến triển CMV Retinitis của FDA | Tổn thương tiến triển từ 0.5 đường kính đĩa thị (half a disc diameter) trở lên trên ảnh chụp đáy mắt |
| So sánh chi phí liều thuốc trong thử nghiệm CATT | Ranibizumab $2,000/liều so với Bevacizumab $10/liều; ước tính tiết kiệm cho CMS 25 triệu USD nếu dùng Bevacizumab cho một nửa số bệnh nhân |
| Kinh phí thành lập mạng lưới DRCR.net | 1 triệu USD từ nguồn ngân sách NIDK/NEI |
| Tiêu chí biến đổi DRSS có ý nghĩa lâm sàng | Mức thay đổi tối thiểu 3 độ (3-step change) trên thang điểm DRSS |
Bình luận: Bài tổng kết từ cuộc tọa đàm mang lại cái nhìn lịch sử sâu sắc về sự hình thành các tiêu chuẩn nghiên cứu võng mạc ngày nay. Tuy nhiên, nội dung chủ yếu dựa trên hồi tưởng của các chuyên gia tên tuổi (Ferris, Chambers, Maguire, Kaiser) nên mang tính chất quan điểm cá nhân và nhân văn hơn là một phân tích hệ thống. Pitfall lớn nhất khi áp dụng các tiêu chí hình ảnh học hiện đại (như diện tích teo GA hay dải elip [ellipsoid zone - EZ] trên OCT) vào thực hành lâm sàng là khoảng trống giữa hình ảnh và chức năng thị giác: tổn thương giải phẫu có thể cải thiện hoặc biến mất trên OCT nhưng thị lực thực tế của bệnh nhân không phục hồi tương ứng do tế bào cảm quang đã bị tổn thương vĩnh viễn.
Ứng dụng thực hành lâm sàng:
- Chuẩn hóa đo thị lực: Sử dụng bảng thị lực ETDRS với 5 chữ cái mỗi dòng cho các bệnh nhân có bệnh lý hoàng điểm thay cho bảng Snellen thông thường để đánh giá chính xác biến động thị lực.
- Đánh giá tiến triển GA: Khi theo dõi bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm thể khô tiến triển, cần chụp FAF hoặc OCT để đo diện tích teo võng mạc/tế bào cảm quang thay vì chỉ phụ thuộc vào chỉ số thị lực Snellen trung tâm.
- Xây dựng mối quan hệ bác sĩ - bệnh nhân: Tăng cường vai trò của điều phối viên/trợ lý lâm sàng trong việc giải thích và đồng hành để nâng cao tuân thủ điều trị tiêm nội nhãn kéo dài.
Tài liệu tham khảo:
ASRS_American Society of Retina Specialists. (2026). ASRS Milestones in Retina: History of Clinical Trials [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=3E4LLU-4QJQ