Lựa chọn thủy tinh thể cao cấp (Premium IOLs) trên bệnh nhân có bệnh lý võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
29.10.26
Last Updated

Tại hội nghị AIOC 2026, bài giảng GP44 của Dr. Anujeet Paul đã thảo luận về các cân nhắc lâm sàng quan trọng khi lựa chọn thủy tinh thể cao cấp (Premium IOLs) cho bệnh nhân có bệnh lý võng mạc đi kèm. Việc đánh giá khả năng tiến triển của bệnh lý võng mạc và tình trạng hoàng điểm là yếu tố tiên quyết trước khi quyết định sử dụng các loại IOL đa tiêu cự (multifocal IOLs) hoặc IOL mở rộng chiều sâu tiêu cự (EDOF IOLs).

Đánh giá bệnh lý võng mạc trước phẫu thuật

Bác sĩ phẫu thuật cần xác định liệu bệnh nhân có mắc các bệnh lý võng mạc tiến triển hay không và tình trạng hoàng điểm có bình thường hay không. Các trường hợp "biên giới" (borderline cases) như bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (proliferative diabetic retinopathy), màng trước võng mạc (epiretinal membrane - ERM), hoặc các trường hợp có một mắt đã phẫu thuật thủy tinh thể (pseudophakia) và mắt còn lại có bệnh lý võng mạc tiềm ẩn đều là những thách thức lớn. Việc sử dụng IOL đa tiêu cự thường bị tránh trong các bệnh lý maculopathy vì chúng làm giảm độ nhạy tương phản (contrast sensitivity) và gây khó khăn cho việc quan sát võng mạc hoặc thực hiện các thủ thuật võng mạc trong tương lai.

Cơ chế quang học của IOL cao cấp

Các loại IOL đa tiêu cự hiện nay sử dụng các vòng nhiễu xạ (diffractive steps) để phân tách ánh sáng, tạo ra các tiêu điểm cho nhìn xa và nhìn gần. Công thức tính toán cơ bản dựa trên tiêu cự (f = 1/d, với d là khoảng cách tính bằng mét). Ví dụ, để đọc sách ở khoảng cách 33 cm, cần khoảng 3.0 đến 3.5 diopter công suất cộng thêm (spherical add). Tuy nhiên, các vòng nhiễu xạ này làm giảm chất lượng hình ảnh và gây ra hiện tượng chói (glare) và quầng sáng (halos). Cơ chế quang học khác bao gồm quang sai cầu (spherical aberration), trong đó quang sai cầu dương tập trung ánh sáng phía trước võng mạc, còn quang sai cầu âm tập trung ánh sáng phía sau võng mạc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Loại IOL cần tránh trong bệnh lý võng mạcIOL đa tiêu cự (multifocal IOLs)
Khoảng cách đọc sách tiêu chuẩn33 cm
Công suất cộng thêm cho khoảng cách 33 cm3.0 đến 3.5 diopter
Khoảng cách nhìn trung gian66 cm đến 70 cm
Công suất cộng thêm cho khoảng cách 66 cm2.0 diopter
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc tránh các IOL nhiễu xạ trong mọi bệnh lý maculopathy. Suy luận của tôi là việc sử dụng các IOL đơn tiêu cự cải tiến (enhanced monofocal) có thể là lựa chọn an toàn hơn cho các bệnh nhân có nguy cơ tiến triển bệnh võng mạc, tuy nhiên cần cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên từng cá thể.

Quy tắc thực hành cho phẫu thuật viên

Đối với bệnh nhân có hoàng điểm bình thường, có thể cân nhắc IOL đa tiêu cự sau khi đã tư vấn đầy đủ. Đối với bệnh nhân có bệnh lý võng mạc đáng kể, IOL toric có thể được sử dụng để điều chỉnh loạn thị từ +1.0 đến +4.0 diopter. Tác giả đặc biệt cảnh báo về việc sử dụng IOL đa tiêu cự ở các quốc gia có tỷ lệ đái tháo đường cao. Ngoài ra, phương pháp mini-monovision không được khuyến khích do nguy cơ thay đổi vị trí thấu kính (effective lens position shift) hoặc thay đổi khúc xạ cận thị (myopic shift) theo thời gian, dẫn đến tình trạng bệnh nhân không đạt được thị lực xa rõ ràng.

  • Luôn thực hiện khám đáy mắt giãn đồng tử (dilated fundus examination) trước và sau phẫu thuật.
  • Sử dụng OCT để tài liệu hóa tình trạng võng mạc, giúp tránh các rắc rối pháp lý (MLC hassles) sau này.
  • Ưu tiên IOL đơn tiêu cự cho các bệnh nhân có bệnh lý võng mạc tiến triển hoặc màng trước võng mạc.
  • Kiểm soát tốt các bệnh lý hệ thống, đặc biệt là đái tháo đường, trước khi cân nhắc phẫu thuật thủy tinh thể.
  • Tránh các IOL có cơ chế nhiễu xạ trong các trường hợp có bệnh lý võng mạc tiềm ẩn.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Anujeet Paul, 2026, Retina and Premium IOLs What not to miss, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: JSCAcrPJKSM.

Xem thêm