Mô hình động vật và tế bào trong nghiên cứu Glaucoma: Tổng quan các phương pháp và ứng dụng lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
12.10.26
Last Updated

Phiên thảo luận Glaucoma Fast Track 2025 Session 2 (2026) tập trung vào việc xác định các mô hình động vật lớn, thực hành chẩn đoán hình ảnh và tiềm năng của tế bào gốc trong nghiên cứu bệnh lý Glaucoma. Các chuyên gia đã thảo luận về việc lựa chọn mô hình phù hợp dựa trên mục tiêu nghiên cứu, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ sự khác biệt về giải phẫu và sinh lý giữa các loài.

Mô hình động vật lớn trong nghiên cứu Glaucoma

Các mô hình động vật lớn như chó, mèo và thỏ được ưu tiên nhờ kích thước nhãn cầu tương đồng với người, giúp dễ dàng thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn. Mô hình mèo với đột biến gen LTBP2 là mô hình tự phát duy nhất được duy trì trong môi trường đàn, cho thấy những thay đổi sớm ở lưới bè (trabecular meshwork) trong vài tuần đầu đời, dẫn đến tăng nhãn áp (IOP) tiến triển và mất tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cells). Tương tự, mô hình chó Beagle với đột biến ADAMTS10 hoặc ADAMTS17 cũng là mô hình tự phát quan trọng, giúp nghiên cứu bệnh lý Glaucoma góc mở mà không cần can thiệp thực nghiệm. Tuy nhiên, các mô hình này đòi hỏi nguồn lực lớn và cân nhắc về đạo đức do là loài vật nuôi gần gũi.

Chẩn đoán hình ảnh và diễn giải dữ liệu

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò then chốt trong việc theo dõi tiến triển bệnh. Chụp ảnh đáy mắt màu (color fundus photography) là phương pháp phổ biến nhưng khó phát hiện sớm các tổn thương lớp sợi thần kinh võng mạc (retinal nerve fiber layer - RNFL). OCT (Optical Coherence Tomography) đã cách mạng hóa việc đánh giá cấu trúc võng mạc với khả năng hiển thị 3D. Các thông số như chiều rộng viền thần kinh tối thiểu (minimum rim width) và độ dày RNFL là những chỉ số quan trọng để theo dõi tốc độ tiến triển. Việc sử dụng OCTA (OCT Angiography) cho phép đánh giá không xâm lấn hệ thống mạch máu võng mạc, giúp phát hiện các thay đổi sớm trước khi có tổn thương cấu trúc rõ rệt.

Ứng dụng tế bào gốc trong mô hình hóa bệnh lý

Tế bào gốc đa năng cảm ứng (iPSC - induced pluripotent stem cells) mở ra hướng đi mới trong việc mô hình hóa bệnh lý Glaucoma ở người. iPSC có khả năng biệt hóa thành các loại tế bào mong muốn, cho phép nghiên cứu cơ chế bệnh sinh ở cấp độ tế bào và sàng lọc thuốc. Việc sử dụng các cơ quan võng mạc (retinal organoids) 3D giúp mô phỏng cấu trúc và tổ chức không gian của võng mạc tốt hơn so với nuôi cấy đơn lớp. Mặc dù còn nhiều thách thức về độ tinh khiết của quần thể tế bào và khả năng mô phỏng các tương tác phức tạp, iPSC vẫn là công cụ mạnh mẽ để nghiên cứu các biến thể gen cụ thể và phát triển các chiến lược thay thế tế bào.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Mô hình mèoĐột biến gen LTBP2, mô hình tự phát duy nhất trong môi trường đàn
Mô hình chóĐột biến ADAMTS10 hoặc ADAMTS17, tiến triển chậm trong 60 tháng đầu đời
Tỷ lệ thất bại thuốc89% thuốc trong nghiên cứu bảo vệ thần kinh thất bại ở giai đoạn lâm sàng
Thời gian nuôi cấyTối đa 30 ngày trong môi trường nuôi cấy
Bình luận: Các mô hình động vật lớn cung cấp cái nhìn sâu sắc về bệnh lý Glaucoma nhưng cần thận trọng khi ngoại suy kết quả sang người do sự khác biệt về cấu trúc lamina cribrosa và hệ thống mạch máu. Việc sử dụng iPSC là một bước tiến lớn, tuy nhiên, hạn chế hiện tại là khả năng mô phỏng áp lực thủy tĩnh thực tế trong môi trường nuôi cấy, thường bị nhầm lẫn với tình trạng thiếu oxy và glucose.
  • Ưu tiên sử dụng các mô hình động vật có cấu trúc nhãn cầu tương đồng với người để tăng tính ứng dụng lâm sàng.
  • Tận dụng OCT và OCTA để theo dõi sớm các thay đổi cấu trúc và mạch máu trước khi có mất thị trường.
  • Kết hợp các phương pháp nuôi cấy iPSC và organoids để nghiên cứu cơ chế bệnh sinh ở cấp độ tế bào.
  • Cần kiểm soát chặt chẽ các yếu tố gây nhiễu trong nuôi cấy (như áp lực, oxy, dinh dưỡng) để đảm bảo tính tái lập của nghiên cứu.
  • Luôn cân nhắc các nguyên tắc 4R (Replacement, Reduction, Refinement, Rigor) trong nghiên cứu trên động vật.

Tài liệu tham khảo:

BrightFocus Foundation, 2026, Glaucoma Fast Track 2025 Session 2: New Models and Modeling Outcomes, YouTube Video ID: wpH9icOjJU0

Xem thêm