Nguyên lý quang học và phân loại thủy tinh thể EDOF cho phẫu thuật viên

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC2026 (IC271) năm 2026 của Dr. Sourabh Patwardhan đã hệ thống hóa các nguyên lý quang học và phân loại thủy tinh thể nhân tạo (IOL) có độ sâu tiêu cự mở rộng (Extended Depth of Focus - EDOF). Mục tiêu cốt lõi của các thiết kế EDOF hiện đại là giảm thiểu sự mất mát ánh sáng và hiện tượng quang sai thường gặp ở các loại IOL đa tiêu cự (multifocal) truyền thống, đồng thời tối ưu hóa sự thích nghi thần kinh (neuro-adaptation) của bệnh nhân.

Nguyên lý quang học và cơ chế EDOF

Trong mắt người, khoảng cách giữa các tiêu điểm (foci) của một IOL đa tiêu cự lý tưởng phải bằng không để các tia sáng từ khoảng cách gần và xa cùng hội tụ trên võng mạc. Hiện tượng chói (glare) và quầng sáng (halos) thường xuất hiện do các bước chuyển tiếp sắc nét (sharp transitions) trên bề mặt IOL đa tiêu cự. Các thiết kế EDOF được phát triển với các bước chuyển tiếp mượt mà hơn, giúp giảm thiểu hiện tượng tán xạ ánh sáng. Sự thích nghi thần kinh đóng vai trò quan trọng, cho phép não bộ nhanh chóng chuyển đổi giữa các hình ảnh khác nhau mà không gây cảm giác khó chịu cho bệnh nhân.

Phân loại IOL theo ESRS Functional Vision Working Group

Nhóm làm việc về thị giác chức năng của ESRS đã phân loại IOL dựa trên phạm vi độ sâu tiêu cự tại mặt phẳng kính đeo (spectacle plane addition). Phân loại này giúp phẫu thuật viên giao tiếp chính xác hơn về loại IOL đã sử dụng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phân loại Partial RangeĐộ sâu tiêu cự < 2.3 diopters
Phân loại Full RangeĐộ sâu tiêu cự > 2.3 diopters
Phân loại Narrow RangeĐộ sâu tiêu cự < 1.2 diopters
Phân loại Extended Partial RangeĐộ sâu tiêu cự từ 1.5 đến 2.3 diopters

Phân loại dựa trên hồ sơ quang học

Dựa trên hồ sơ quang học, IOL được chia thành 6 nhóm chính: (1) Monofocal EDOF (sử dụng quang sai cầu đơn lẻ, ví dụ: IC-8, Isopure, LuxSmart); (2) Defractive EDOF (công nghệ nhiễu xạ, ví dụ: Symphony); (3) Abrational EDOF (kết hợp nhiều hồ sơ quang sai, ví dụ: Minwell); (4) Pinhole EDOF (chưa ra mắt tại Ấn Độ); (5) Polyfocal (chưa ra mắt tại Ấn Độ); (6) Refractive EDOF (kết hợp EDOF và yếu tố khúc xạ, ví dụ: Vivity, Lucidis). Nhóm thứ 6 được chia nhỏ thành loại đối xứng tâm (radial symmetric) và loại bất đối xứng/phân đoạn (radial asymmetric/segmental).

Vai trò của đồng tử và tâm IOL

Kích thước đồng tử ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố ánh sáng qua các vùng của IOL. Với đồng tử 4.5 mm, 25% ánh sáng đi qua vùng trung tâm và 75% qua vùng ngoại vi; với đồng tử 2.5 mm, 80% ánh sáng đi qua vùng trung tâm, giúp tăng độ sâu tiêu cự. Các IOL nhiễu xạ thường ít phụ thuộc vào kích thước đồng tử hơn so với các thiết kế EDOF khúc xạ. Sự lệch tâm (decentration) của IOL hoặc đồng tử có thể gây suy giảm chất lượng thị giác đáng kể, đặc biệt khi trục thị giác đi qua các vùng chuyển tiếp sắc nét của IOL.

Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đo Angle Alpha trước phẫu thuật để dự đoán nguy cơ lệch tâm. Việc sử dụng ứng dụng điện thoại thông minh để đo Angle Alpha là một giải pháp lâm sàng thực tế, tuy nhiên cần kiểm chứng độ chính xác so với các thiết bị đo chuyên dụng như máy đo bản đồ giác mạc (corneal topography).
  • Đo Angle Alpha trước phẫu thuật để đánh giá nguy cơ lệch tâm IOL.
  • Cân nhắc lựa chọn IOL dựa trên kích thước đồng tử của bệnh nhân để tối ưu hóa phân bố ánh sáng.
  • Ưu tiên các thiết kế EDOF có bước chuyển tiếp mượt mà để giảm thiểu hiện tượng chói và quầng sáng.
  • Sử dụng phân loại của ESRS để chuẩn hóa việc mô tả loại IOL trong thực hành lâm sàng.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Sourabh Patwardhan, 2026, Optical Principles and Categories of Edof Iols, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: hF0_Rw46eAw.

Xem thêm